Για να είναι το θέαμα πολιτικό, ίσως πρέπει οι ήρωές του φαινομενικά να μην είναι πολιτικοποιημένοι...
Ρολάν Μπαρτ
Η προβληματική του Ρολάν Μπαρτ για την πολιτική και ηθική λειτουργία της τέχνης αποκτά ιδιαίτερη πυκνότητα και μέσα από την αντιπαραβολή δύο καλλιτεχνικών μορφών: του Σαρλό και του Μπρεχτ! Παρά τις ουσιώδεις διαφορές τους, και οι δύο επιτρέπουν στον Μπαρτ να προσεγγίσει την τέχνη πέρα από την αντίληψή της ως απλής παραγωγής νοημάτων, ως αναπαράστασης της πραγματικότητας ή ως έκφρασης μιας προϋπάρχουσας ιδεολογικής θέσης. Το ενδιαφέρον του μεταφέρεται από το περιεχόμενο της καλλιτεχνικής εκφοράς στον τρόπο με τον οποίο η σκέψη ενσαρκώνεται σε μια πρακτική δραστηριότητα. Η τέχνη υπερβαίνει τα όρια όσων δηλώνει και της ερμηνείας που προσφέρει για τον κόσμο, λαμβάνει ιδιαίτερη σημασία μέσα από τη σχέση που εγκαθιδρύει με την ανθρώπινη δυνατότητα του πράττειν. Έτσι, η έννοια της πράξης -σε άμεση συνάρτηση με το ζήτημα του πρακτέου- αναδεικνύεται σε κεντρικό άξονα της μπαρτιανής προβληματικής, καθώς συνδέει την αισθητική δημιουργία με την ιστορική εμπειρία και το ερώτημα της κοινωνικής μεταβολής.
Ο Σαρλό αποτελεί για τον Μπαρτ χαρακτηριστική ενσάρκωση αυτής της αντίληψης. Η καλλιτεχνική του ιδιαιτερότητα εδράζεται λιγότερο σε έναν λόγο που προηγείται της δράσης και καθορίζει εκ των προτέρων το νόημά της και περισσότερο στον τρόπο με τον οποίο η σκέψη εκδηλώνεται μέσα από το σώμα, την κίνηση, τη χειρονομία και την αδιάκοπη πρακτική προσπάθεια ενός ανθρώπου να προσανατολιστεί σε έναν κόσμο που του αντιστέκεται. Ο ήρωας του Σαρλό βρίσκεται αντιμέτωπος με αντικείμενα, καταστάσεις και κοινωνικές σχέσεις, των οποίων τη λειτουργία επιχειρεί να κατανοήσει μέσα από τη δράση. Η αδεξιότητά του, οι αποτυχίες και οι απρόβλεπτες αντιδράσεις του αποτελούν κάτι περισσότερο από κωμικά ευρήματα· αποκαλύπτουν την απόσταση ανάμεσα στις απαιτήσεις ενός οργανωμένου κόσμου και στις δυνατότητες του ανθρώπου που καλείται να κινηθεί μέσα σε αυτόν. Η πολιτική σημασία αυτής της κινηματογραφικής μορφής προκύπτει χωρίς να απαιτείται η εκφορά ενός ρητού πολιτικού μηνύματος. Αναδύεται από την ίδια τη δομή της δράσης, από τον τρόπο με τον οποίο ο ήρωας προσλαμβάνει, αντιμετωπίζει και επιχειρεί να μετασχηματίσει την πραγματικότητα που τον περιβάλλει.
Η αναφορά στον Σαρλό επιτρέπει στον Μπαρτ να αναδείξει μια μορφή καλλιτεχνικής δημιουργίας στην οποία η σκέψη συνδέεται άρρηκτα με την πραγμάτωσή της. Η ζωή του πράττειν αποτελεί εδώ την αρχή που οργανώνει την καλλιτεχνική μορφή και όχι απλώς ένα θέμα της αναπαράστασης. Ο άνθρωπος παρουσιάζεται ως υποκείμενο που συγκροτεί τη σχέση του με τον κόσμο μέσα από συγκεκριμένες ενέργειες, ως ύπαρξη που δοκιμάζει τις δυνατότητές της μέσα στην υλικότητα των πραγμάτων και στις αντιστάσεις της πραγματικότητας. Η σημασία αυτής της προσέγγισης βρίσκεται ακριβώς στην έμφαση που αποδίδεται στην πρακτική διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης. Η δράση δεν έρχεται απλώς να επιβεβαιώσει μια ήδη διαμορφωμένη σκέψη, αλλά συνιστά τον τόπο όπου η σκέψη δοκιμάζεται, αποκτά υλικότητα και αναμετριέται με τις αντιστάσεις του πραγματικού.
Ενώ στον Σαρλό ο Μπαρτ αναγνωρίζει την προτεραιότητα της πρακτικής δράσης ως θεμελιώδους τρόπου πρόσληψης και αντιμετώπισης του κόσμου, στον Μπρεχτ εντοπίζει τη συστηματική θεατρική επεξεργασία αυτής της αρχής και την ένταξή της σε ένα σαφώς πολιτικό και ιστορικό εγχείρημα. Η σημασία της μπρεχτικής επανάστασης υπερβαίνει την ανανέωση της δραματουργικής μορφής και την αμφισβήτηση των συμβάσεων της θεατρικής αναπαράστασης. Αφορά πρωτίστως τη μεταβολή της σχέσης ανάμεσα στη σκηνή και στον θεατή, ανάμεσα στη θεατρική αναπαράσταση και στη γνώση της κοινωνικής πραγματικότητας. Η αποστασιοποίηση διαρρηγνύει τον μηχανισμό της αδιαμεσολάβητης συναισθηματικής ταύτισης και αναστέλλει την παθητική πρόσληψη της σκηνικής δράσης. Ο θεατής καλείται να διατηρήσει μια κριτική απόσταση από τα αναπαριστώμενα γεγονότα, ώστε να μπορέσει να αναγνωρίσει τις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες που τα καθιστούν δυνατά. Αντί να παρακολουθεί την εξέλιξη ενός αναπόφευκτου πεπρωμένου, εκτίθεται στην ενδεχομενικότητα των ανθρώπινων σχέσεων και στην ιστορική μεταβλητότητα των κοινωνικών θεσμών.
Στην ανάγνωση του Μπρεχτ από τον Μπαρτ (την οποία βέβαια υποβοηθά και ο Μπερνάρ Ντορ), η αποστασιοποίηση συνδέεται άμεσα με μια νέα αντίληψη της ιστορικότητας. Εκείνο που εμφανίζεται ως φυσικό, αυτονόητο και αναπόδραστο αποκαλύπτεται ως αποτέλεσμα συγκεκριμένων ανθρώπινων ενεργειών και ιστορικών συσχετισμών. Η κοινωνική πραγματικότητα απογυμνώνεται από την επίφαση της φυσικής αναγκαιότητας και καθίσταται αντικείμενο κριτικής γνώσης. Η αποφυσικοποίηση των κοινωνικών σχέσεων αποτελεί, επομένως, ουσιώδη ιδεολογική λειτουργία του μπρεχτικού θεάτρου. Η σκηνή υπερβαίνει την απλή αναπαράσταση της κοινωνίας και επιχειρεί να καταστήσει ορατούς τους μηχανισμούς που οργανώνουν τη λειτουργία της. Η ανθρώπινη δυστυχία, όπως επισημαίνει ο Μπαρτ αναφερόμενος στον Μπρεχτ, βρίσκεται στα χέρια των ίδιων των ανθρώπων. Η διατύπωση αυτή συμπυκνώνει μια βαθιά πολιτική παραδοχή: εφόσον οι κοινωνικές συνθήκες είναι ιστορικά παραγόμενες, συνιστούν μια τάξη πραγμάτων επιδεκτική μεταβολής. Η αναγνώριση της ανθρώπινης συμμετοχής στην παραγωγή τους εμπεριέχει συγχρόνως την αναγνώριση της δυνατότητας μετασχηματισμού τους.
Η αντίληψη αυτή αφορά επίσης την ίδια την εργασία του ηθοποιού και τον υλικό χαρακτήρα της θεατρικής πράξης. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο Μπαρτ στη χειρωνακτική διάσταση της υποκριτικής, στην πρακτική γνώση που προκύπτει από την επαφή του ηθοποιού με τα αντικείμενα και από την τεχνική ικανότητά του να τα χρησιμοποιεί. Η διάκριση ανάμεσα στο να παίζει κανείς με ένα αντικείμενο και στο να δρα με αυτό έχει εδώ αποφασιστική σημασία. Στην πρώτη περίπτωση, το αντικείμενο μπορεί να λειτουργεί ως απλό εξάρτημα της εκφραστικής συμπεριφοράς, ως αφορμή μιας χειρονομίας που αποβλέπει κυρίως στην παραγωγή εντύπωσης. Στη δεύτερη, η σκηνική ενέργεια προϋποθέτει την αναγνώριση της υλικότητας, των ιδιοτήτων και των αντιστάσεων του αντικειμένου, καθώς και την αντίστοιχη τεχνική δεξιότητα. Ο ηθοποιός ενεργεί σύμφωνα με τους πρακτικούς όρους που συνεπάγεται η σκηνική εργασία του, αποκτώντας μια σχέση ουσιαστικής γνώσης με το υλικό της δράσης του. Η υποκριτική αποκτά έτσι έναν χειρωνακτικό χαρακτήρα, ο οποίος αντιτίθεται στην αντίληψη του ηθοποιού ως αποκλειστικού φορέα ψυχολογικής έκφρασης. Το σώμα αναδεικνύεται συγχρόνως σε όργανο συναισθηματικής εκδήλωσης και σε μέσο συγκεκριμένης, τεχνικά προσδιορισμένης δραστηριότητας.
Η χειρωναξία αυτή συνδέεται άμεσα με τη σημειωτική λειτουργία της παράστασης και αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της. Η υλική δραστηριότητα του ηθοποιού συνυπάρχει με τη διαδικασία παραγωγής σημασιών. Η χειρονομία, η κίνηση, η χρήση των αντικειμένων, η θέση του σώματος στον σκηνικό χώρο, το κοστούμι, ο φωτισμός και η εκφορά του λόγου συγκροτούν ένα σύνθετο σύστημα σημείων. Η θεατρική σημασία παράγεται μέσα από την αλληλεπίδραση των ετερογενών υλικών της παράστασης και υπερβαίνει τα όρια του λεκτικού κειμένου. Η σκηνική πράξη είναι συγχρόνως υλική δραστηριότητα και διαδικασία σημασιοδότησης. Η διάκριση ανάμεσα στις δύο αυτές διαστάσεις είναι αναλυτικά χρήσιμη, ενώ η πραγματική λειτουργία του θεάτρου τις συνδέει σε ένα ενιαίο αισθητικό γεγονός.
Η σημειολογική προσέγγιση του Μπαρτ αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή απομακρύνει τη θεατρική δημιουργία από την αντίληψη μιας μονοσήμαντης μετάδοσης ιδεών. Η παράσταση αποτελεί κάτι περισσότερο από ένα ουδέτερο μέσο μέσω του οποίου ο συγγραφέας ή ο σκηνοθέτης μεταφέρει στον θεατή ένα προκαθορισμένο μήνυμα. Η ίδια η οργάνωση των σκηνικών σημείων συγκροτεί μια συγκεκριμένη αντίληψη της πραγματικότητας. Οι τρόποι με τους οποίους παρουσιάζεται το σώμα, οργανώνεται ο χώρος, χρησιμοποιούνται τα αντικείμενα και αρθρώνονται οι χειρονομίες εμπεριέχουν επιλογές, αξιολογήσεις και πολιτισμικούς κώδικες. Η σημειωτική ανάλυση καθιστά δυνατή την αποκάλυψη αυτών των κωδίκων και, συνακόλουθα, την αμφισβήτηση της ιδέας ότι οι θεατρικές συμβάσεις αποτελούν φυσικούς ή αυτονόητους τρόπους αναπαράστασης. Η πολιτική διάσταση της μορφής βρίσκεται τόσο στο περιεχόμενο που αυτή μεταφέρει όσο και στους όρους υπό τους οποίους καθιστά το περιεχόμενο αντιληπτό.
Από αυτή τη σύνδεση της υλικής και της σημειωτικής διάστασης της θεατρικής πράξης προκύπτει και η ιδεολογική λειτουργία της. Το μπρεχτικό θέατρο επιδιώκει να παρουσιάσει την πραγματικότητα υπό ένα πρίσμα που επιτρέπει τη μεταβολή των όρων κατανόησής της. Η αποκάλυψη του ιστορικού χαρακτήρα των κοινωνικών σχέσεων προϋποθέτει την αποδόμηση των σημείων και των παραστάσεων μέσω των οποίων αυτές εμφανίζονται ως φυσικές. Η κριτική της ιδεολογίας αφορά, επομένως, και τις μορφές της αισθητηριακής πρόσληψης. Εκείνο που θεωρείται οικείο μπορεί να καταστεί παράξενο, εκείνο που φαίνεται αναπόφευκτο μπορεί να εμφανιστεί ως ενδεχόμενο, εκείνο που γίνεται αποδεκτό ως αυτονόητο μπορεί να μετατραπεί σε αντικείμενο αμφισβήτησης. Η θεατρική αποστασιοποίηση υπερβαίνει έτσι τον χαρακτήρα μιας τεχνικής αποτροπής της ταύτισης. Συνιστά μια διαδικασία μεταβολής της οπτικής, η οποία επιτρέπει στον θεατή να αναγνωρίσει την ιστορική κατασκευή του κόσμου που μέχρι τότε προσλάμβανε ως δεδομένο.
Η κριτική γνώση, ωστόσο, αποτελεί μόνο μία διάσταση της λειτουργίας του μπρεχτικού θεάτρου. Στη σκέψη του Μπαρτ αναδεικνύεται και μια ηθική διάσταση, η οποία συνδέεται άμεσα με το ερώτημα της ανθρώπινης δράσης. Η ηθικότητα αυτή διαφοροποιείται από την ηθικολογία, τη διδακτική επιβολή κανόνων ή την επιβεβαίωση μιας προκαθορισμένης κανονιστικής αλήθειας. Το μπρεχτικό θέατρο είναι, κατά την προσέγγιση του Μπαρτ, θέατρο της συνείδησης και του προβλήματος, όχι θέατρο της απάντησης. Η παράσταση αναθέτει στον θεατή την ευθύνη της κρίσης, αντί να του προσφέρει μια οριστική λύση ή να τον απαλλάσσει από την ανάγκη της απόφασης. Τον φέρνει αντιμέτωπο με μια κατάσταση στην οποία η απόφαση παραμένει ανοιχτή και η πράξη απαιτεί προσωπική και ιστορική τοποθέτηση. Το ερώτημα «τι πρέπει να κάνουμε;» αποτελεί τον πυρήνα της ηθικής διερώτησης που η παράσταση μεταφέρει από τη σκηνή στην κοινωνική εμπειρία του θεατή.
Η ηθική αυτή διάσταση επιτρέπει να κατανοήσουμε βαθύτερα τη σχέση που εγκαθιδρύει ο Μπαρτ ανάμεσα στην αισθητική και την ηθική. Πρόκειται για δύο διακριτά πεδία, των οποίων η συνάντηση συνεπάγεται τη διατήρηση της ιδιαιτερότητάς τους. Η αισθητική αφορά την οργάνωση της καλλιτεχνικής μορφής, τη σύνθεση των υλικών και των σημείων, τους τρόπους με τους οποίους συγκροτείται το αισθητό αντικείμενο. Η ηθική αφορά την ανθρώπινη στάση απέναντι σε μια συγκεκριμένη κατάσταση και τη δυνατότητα ανάληψης ευθύνης μέσω της πράξης. Η σύνδεσή τους προκύπτει από τη δυνατότητα της καλλιτεχνικής δημιουργίας να συγκροτεί ένα πεδίο κριτικής συνείδησης, χωρίς να υπάγεται σε έναν εξωτερικό ηθικό κανόνα. Η αισθητική μορφή αποκτά ηθική σημασία όταν συμβάλλει στην εξέταση των ανθρώπινων σχέσεων, στην αποκάλυψη των ιστορικών όρων της συγκρότησής τους και στην ενεργοποίηση της κρίσης του αποδέκτη. Η ηθική της λειτουργία συνδέεται περισσότερο με τη δυνατότητά της να θέτει υπό εξέταση την ανθρώπινη συμπεριφορά και να αναδεικνύει τις συνέπειες των επιλογών, παρά με την εκφορά ενός προοδευτικού ιδεολογικού μηνύματος. Το θέατρο αναθέτει στον θεατή την ευθύνη της απόφασης, χωρίς να αποφασίζει στη θέση του.
Η προβληματική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν ο Μπαρτ στρέφεται στην ιστορική θέση της θεατρικής πρωτοπορίας. Στο δοκίμιο «Πρωτοπορία ποιου θεάτρου;» (1956), η κριτική του αφορά τις κοινωνικές και ιδεολογικές συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύσσονται οι πρωτοποριακές αναζητήσεις. Η πρωτοπορία διεκδίκησε ιστορικά μια θέση ρήξης απέναντι στην αστική κουλτούρα, αμφισβητώντας τις αισθητικές της συμβάσεις και τις πολιτισμικές της αξίες. Η σχέση της, ωστόσο, με την κοινωνική τάξη την οποία αντιπαρατέθηκε αποδείχθηκε περισσότερο σύνθετη. Η αστική κοινωνία μπορούσε να ανεχθεί, ακόμη και να επιδοκιμάσει, μια καλλιτεχνική διαμαρτυρία που περιοριζόταν στο επίπεδο της αισθητικής και της ηθικής εξέγερσης, αφήνοντας ουσιαστικά ανέπαφες τις υλικές και πολιτικές δομές της. Η πρωτοπορία κινδύνευε έτσι να καταστεί ένα αναγνωρίσιμο και θεσμικά αποδεκτό στοιχείο του ίδιου πολιτισμικού συστήματος εναντίον του οποίου είχε στραφεί. Η αμφισβήτηση μπορούσε να μετατραπεί σε πολιτιστικό αγαθό και η διαμαρτυρία σε καθιερωμένη μορφή καλλιτεχνικής παραγωγής.
Η αντίφαση αυτή αποκαλύπτει τα όρια της αισθητικής εξέγερσης όταν αυτή αποσυνδέεται από την πολιτική πρακτική. Η ανατροπή των καλλιτεχνικών συμβάσεων και η ανατροπή των κοινωνικών σχέσεων αποτελούν διαφορετικές διαδικασίες, των οποίων η σύμπτωση απαιτεί συγκεκριμένους ιστορικούς όρους. Η πρωτοπορία μπορεί να επινοεί νέες μορφές, να διαρρηγνύει τους κώδικες της αναπαράστασης και να αμφισβητεί τις παραδοσιακές ιεραρχίες του καλλιτεχνικού έργου, παραμένοντας συγχρόνως ενταγμένη στους μηχανισμούς παραγωγής και κυκλοφορίας της αστικής κουλτούρας. Η θεσμική της αναγνώριση μπορεί μάλιστα να αποδυναμώνει την αρχική ανατρεπτική της αξίωση. Ο Μπαρτ αναγνωρίζει την ιστορική συμβολή της πρωτοπορίας και τη σημασία της μορφικής καινοτομίας, αμφισβητώντας όμως την αντίληψη ότι η αισθητική ρήξη διαθέτει από μόνη της επαναστατική ισχύ. Η πολιτική αποτελεσματικότητα της τέχνης απαιτεί ευρύτερη διερεύνηση των κοινωνικών σχέσεων μέσα στις οποίες αυτή παράγεται και προσλαμβάνεται.
Η κριτική αυτή συνδέεται με μια ευρύτερη μετατόπιση του ενδιαφέροντος από το θεατρικό πράττειν στο κοινωνικό πράττειν. Το πρόβλημα υπερβαίνει πλέον την επινόηση μιας νέας θεατρικής μορφής ή την υπέρβαση των συμβάσεων της αναπαράστασης. Αφορά τη σχέση που μπορεί να εγκαθιδρύσει η τέχνη με τις ιστορικές συνθήκες μέσα στις οποίες αναπτύσσεται η ανθρώπινη δραστηριότητα. Η καλλιτεχνική πρωτοπορία, εφόσον επιθυμεί να διατηρήσει την πολιτική της αξίωση, οφείλει να υπερβεί την αυτάρκεια της αισθητικής διαμαρτυρίας. Η ανανέωση της θεατρικής γλώσσας αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν συνδέεται με μια κριτική αντίληψη της κοινωνικής πραγματικότητας και με την αναγνώριση της δυνατότητας ιστορικού μετασχηματισμού της. Η τέχνη διατηρεί τη δική της ιδιαιτερότητα απέναντι στην πολιτική πράξη, ενώ μπορεί να συμβάλει στη διαμόρφωση των όρων της συνείδησης μέσα στην οποία η ανάγκη της αλλαγής γίνεται αντιληπτή.
Υπό αυτό το πρίσμα, η αναφορά στον Σαρλό και στον Μπρεχτ παρουσιάζει μια βαθύτερη ενότητα. Ο Σαρλό προσφέρει στον Μπαρτ το παράδειγμα μιας καλλιτεχνικής μορφής στην οποία η ανθρώπινη σκέψη εκδηλώνεται ως πρακτική σχέση με τον κόσμο. Ο Μπρεχτ μετασχηματίζει αυτή την προτεραιότητα του πράττειν σε θεατρική μέθοδο, συνδέοντάς την με τη σημειωτική οργάνωση της παράστασης, την κριτική της ιδεολογίας και την ιστορική συνείδηση. Στον πρώτο, η δράση αναδεικνύεται ως θεμελιώδης τρόπος ανθρώπινης παρουσίας μέσα στην πραγματικότητα, ενώ στον δεύτερο η θεατρική πράξη καθιστά αντικείμενο γνώσης τις κοινωνικές συνθήκες που προσδιορίζουν αυτή τη δράση. Η μεταξύ τους σύνδεση υπερβαίνει μια απλή αισθητική συγγένεια. Επιτρέπει στον Μπαρτ να αναπτύξει μια αντίληψη της τέχνης στην οποία η υλικότητα της πράξης, η παραγωγή των σημείων, η ιδεολογική κριτική και η ηθική διερώτηση συγκροτούν αλληλένδετες διαστάσεις.
Η βαθύτερη συνέπεια αυτής της προβληματικής βρίσκεται στη μεταφορά του κέντρου βάρους από την αναπαράσταση στην πράξη. Το ερώτημα επεκτείνεται πέρα από τη σημασία ενός έργου, την πραγματικότητα που αναπαριστά ή την ιδεολογική θέση που εκφράζει. Αφορά τη σχέση που εγκαθιδρύει με τη δυνατότητα του ανθρώπου να κατανοεί και να μεταβάλλει τον κόσμο. Η τέχνη αποκτά πολιτική και ηθική σημασία στον βαθμό που συμβάλλει στην αποδέσμευση της ανθρώπινης συνείδησης από την αντίληψη του κοινωνικού κόσμου ως φυσικής και αμετάβλητης τάξης. Η αναγνώριση της ιστορικότητας των κοινωνικών σχέσεων αποτελεί κάτι περισσότερο από μια διανοητική κατάκτηση. Εμπεριέχει την απαίτηση μιας διαφορετικής στάσης απέναντί τους, μιας στάσης που προσανατολίζεται πέρα από την παρατήρηση και την ερμηνεία, προς τη δυνατότητα της δράσης.
Έτσι στον ορίζοντα της σκέψης του Μπαρτ το πυρηνικό ερώτημα «τι πρέπει να κάνουμε;» έχει τη σημασία μιας μετάβασης από τη συνείδηση στην ευθύνη, από την κριτική γνώση στην πρακτική δυνατότητα. Η θεατρική σκηνή μπορεί να καταστήσει ορατές τις αντιφάσεις της κοινωνικής πραγματικότητας, να αποκαλύψει τον ιστορικό χαρακτήρα των θεσμών και να θέσει υπό αμφισβήτηση τις κυρίαρχες μορφές πρόσληψης του κόσμου. Η απάντηση, όμως, πηγαίνει πιο πέρα από τα όρια της παράστασης. Η μεταφορά του ερωτήματος στον θεατή σηματοδοτεί ακριβώς το όριο της καλλιτεχνικής πράξης και συγχρόνως την πολιτική της προοπτική. Το θέατρο αδυνατεί να ενεργήσει στη θέση της κοινωνίας, μπορεί όμως να καταστήσει την κοινωνική πραγματικότητα αναγνώσιμη ως πεδίο ανθρώπινης δράσης και, επομένως, ως πεδίο ενδεχόμενης μεταβολής. Η ηθική διερώτηση που γεννά η παράσταση παραμένει ανοιχτή, επειδή η ολοκλήρωσή της προϋποθέτει την έξοδο από τον χώρο της αναπαράστασης και την επιστροφή στον χώρο της ιστορίας.
