29 Νοεμβρίου 2025

Ίχνη στον χρόνο: η τέχνη της Κοταμανίδου και το βλέμμα του Αγγελόπουλου/Traces in time: the art of Kotamanidou and the gaze of Angelopoulos

Δοκίμιο αρ. 74


Εύα Κοταμανίδου (1936-2020)
(Φωτο: Νίκος Βαρδακαστάνης)


Την Εύα Κοταμανίδου πρωτοσυνάντησα όπως οι περισσότεροι: μέσα από το μελαγχολικό βλέμμα του Θόδωρου Αγγελόπουλου. Δεν ήταν ηθοποιός για μένα στην αρχή· ήταν μια φιγούρα που διέσχιζε σαν σκιά-μνήμη το αγγελοπουλικό σύμπαν, μια γυναίκα που παρέδιδε το σώμα της στη ροή των εποχών και της ιστορίας. Μέσα στον θεατρόμορφο, μπρεχτίζοντα κόσμο του σκηνοθέτη, ένιωσα για πρώτη φορά ότι ο κινηματογράφος μπορεί να γίνει τελετή: μια αργή πομπή από ανθρώπους που κουβαλούν τη μοίρα τους σαν παλαιά τραγωδία. Εκεί γνώρισα ένα νέο ηθικό τοπίο· μια υποκριτική που δεν φώναζε αλλά ανάσαινε, που δεν εκβίαζε το συναίσθημα αλλά το άφηνε να πέφτει, σταγόνα-σταγόνα, πάνω στη μεμβράνη του χρόνου.

Η Πάτρα — η πόλη των σπουδών, αλλά και των πρώτων ενήλικων αποκαλύψεων — υπήρξε το σταυροδρόμι όπου συνάντησα και τον σκηνοθέτη και την ιέρειά του. Όταν ο Αγγελόπουλος ήρθε στη φοιτητική μας κοινότητα να μιλήσει για το έργο του, η αίθουσα έμοιαζε να συστέλλεται· σαν να προσπαθούσε να χωρέσει, μέσα στους τοίχους της, έναν ολόκληρο αιώνα Ιστορίας. Βρήκα το θάρρος να τον ρωτήσω για τον χρόνο: εκείνη την περίφημη, σχεδόν εικονογραφημένη αργοπορία του που πολλοί θεωρούσαν μειονέκτημα. Εκείνος, με την αυστηρή του σιωπή και με μια κίνηση που θύμιζε σκηνοθετική οδηγία, ακούμπησε τον δείκτη του στο τραπέζι σαν να υπέγραφε με το δακτυλικό του αποτύπωμα: «Οι ταινίες μου είναι μοναδικές όπως το αποτύπωμά μου», είπε. Εκείνη η φράση δεν ήταν υπεροψία· ήταν ο τρόπος του να δηλώσει ότι ο χρόνος στις ταινίες του δεν είναι τεχνικό μέγεθος αλλά αξίωμα. Δεν κυλά· συντελείται. Δεν χαράζεται γραμμικά· απλώνεται σαν ομίχλη πάνω σε μια αόρατη πεδιάδα. Και μετά προβλήθηκε το «Τοπίο στην Ομίχλη». Σε μια ζωή που ακόμη έψαχνε τα όριά της, η ταινία ήρθε σαν ψίθυρος που ήξερε το όνομά μου από πριν. Το αργό βήμα της κάμερας, η υγρασία του φωτός, τα πρόσωπα που έμοιαζαν να κουβαλούν έναν κόσμο χωρίς να τον εξηγούν, όλα συντονίζονταν με την εσωτερική μου κατάσταση. Ένιωσα την ταινία πάνω στο δέρμα μου, σαν κάτι που δεν βλέπεις, αλλά σε βλέπει. Από τότε πίστεψα πως, με έναν τρόπο μυστικό, «παίζω» κι εγώ σε ένα αγγελοπουλικό σενάριο — περιπλανώμενος, αναζητώντας, κουβαλώντας κάτι που δεν είπε κανείς αλλά το θυμούνται όλοι.

Ο Αγγελόπουλος ανήκει στους ελάχιστους που μετέτρεψαν τον κινηματογράφο σε ποίηση του χρόνου. Τα περιπατητικά μονοπλάνα του, οι μεγάλες τελετουργικές σεκάνς, τα τοπία που μεταμορφώνονται μπροστά στα μάτια σου σαν να υπακούν σε κάποια αόρατη εποχή, είναι περισσότερο στάση ζωής παρά τεχνική. Ο άνθρωπος δεν είναι ήρωας στις ταινίες του· είναι μάρτυρας. Μάρτυρας της Ιστορίας, της απώλειας, της επανάληψης, του ίδιου του τραύματος της ύπαρξης. Το βλέμμα του δεν ψάχνει δράση, αλλά βάθος. Κι εκεί, στο βάθος, στέκεται πάντοτε μια γυναίκα που γνώριζε τη σιωπή καλύτερα από τον λόγο: η Εύα Κοταμανίδου.

Η Κοταμανίδου υπήρξε μυστική ραχοκοκαλιά της αγγελοπουλικής μυθολογίας. Δεν ήταν απλώς συνεργάτις· ήταν ο υπόγειος παλμός του. Στον «Θίασο» ενσάρκωσε μια γυναίκα που μεταφέρει την Ιστορία στο σώμα της, σαν να είναι το ίδιο της το δέρμα μια προέκταση της μνήμης. Στον «Μεγαλέξανδρο» έγινε μορφή μεταξύ μύθου και τραύματος· μια γυναίκα-γέφυρα ανάμεσα στο φαντασιακό και στο ιστορικό. Στους «Κυνηγούς» έφερε πάνω της το βάρος μιας αδιόρατης, συλλογικής ενοχής που δεν διατυπώνεται ποτέ, μόνο κυκλοφορεί σαν υπόκωφη παλίρροια. Στο «Βλέμμα του Οδυσσέα» η παρουσία της λειτούργησε ως ηθικός προσανατολισμός μέσα στο θρυμματισμένο τοπίο της αναζήτησης ταυτότητας. Στο «Τοπίο στην Ομίχλη» η λιτή της μορφή έκανε ακόμη πιο έντονη την αίσθηση του ανεκπλήρωτου. Και στο «Λιβάδι που δακρύζει» στάθηκε δίπλα στη μεγάλη ποίηση της Ιστορίας, σαν γυναίκα που επιμένει να επιβιώνει με αξιοπρέπεια ακόμα κι όταν ο χρόνος την κατακλύζει. Σε όλες αυτές τις ταινίες, η παρουσία της δεν ήταν ποτέ διακοσμητική· ήταν αναγκαία. Ήταν η αλήθεια που γείωνε τον ποιητικό του κόσμο. Η ηθική του πυκνότητα.

Η πρώτη φορά που την είδα από κοντά ήταν στη «Συναναστροφή» της Λούλας Αναγνωστάκη, στον «Απόλλωνα» της Πάτρας. Καθόταν απέναντί μου, ακίνητη, σε μια καρέκλα. Κι όμως, η σκηνή δεν χωρούσε την ένταση που εξέπεμπε. Ήταν ένα ηφαίστειο σε αναμονή, που φόρτωνε λάβα χωρίς να προδίδει τίποτα. Κι όταν η λάβα αυτή ξέσπασε στο συνταρακτικό της «Πάψτε!», ένιωσα πως δεν είχα απλώς παρακολουθήσει μια σκηνή — είχα μαθητεύσει σε έναν τρόπο ύπαρξης. Εμαθα τότε ότι το να «παίζεις» δεν σημαίνει μόνο να πράττεις· σημαίνει να κουβαλάς. Να αντέχεις. Να αφήνεις το σώμα σου να μιλήσει πριν από εσένα. Με τη συνάδελφο Κορίνα Βαφειάδου την επισκεφθήκαμε στο καμαρίνι· ήταν απλή, σχεδόν ντροπαλή. Καμία επιθυμία να εντυπωσιάσει. Μια γυναίκα που κρατούσε την τέχνη της σαν κρυφό φυλαχτό.

Χρόνια αργότερα, στην Καλαμάτα, την ξανασυνάντησα μετά από ένα αφιέρωμα στον Λειβαδίτη. Εκεί ένιωσα καθαρά πως δεν πήγαινα να δω μια ηθοποιό αλλά να συναντήσω μια συνείδηση. Κάποιον που μου είχε δώσει όχι μια στιγμή θέασης, αλλά μια στάση απέναντι στον κόσμο.

Η ταπεινοσύνη της ήταν αρχαϊκή. Ένας τρόπος ύπαρξης που θυμίζει τους παλαιούς τεχνίτες: εκείνους που δημιουργούν χωρίς να περιμένουν έπαινο, εκείνους που αφήνουν το έργο να μιλήσει αντί γι’ αυτούς. Η αξία της στο ελληνικό θέατρο και στον κινηματογράφο δεν μετριέται μόνο με ρόλους — μετριέται με το ήθος που έμεινε πίσω της σαν παρακαταθήκη. Και ίσως γι’ αυτό, τις ελάχιστες φορές που τη συνάντησα ολοζώντανη, ένιωσα ότι δεν συνομιλώ με μια «πρωταγωνίστρια» αλλά με μια γνήσια παρουσία. Με μια γυναίκα που έζησε όπως έπαιξε: σιωπηλά, καθαρά, βαθιά και με μια αξιοπρέπεια που δεν επιδεικνύεται — μόνο χαρίζεται.





November 29, 2025

Traces in time: the art of Kotamanidou and the gaze of Angelopoulos

Essay No. 74


I first met Eva Kotamanidou like most people: through the melancholic gaze of Thodoros Angelopoulos. She was not an actress for me at first; she was a figure who crossed the Angelopoulos universe like a shadow-memory, a woman who surrendered her body to the flow of the times and history. Within the theatrical, twisting world of the director, I felt for the first time that cinema could become a ceremony: a slow procession of people who carry their fate like an old tragedy. There I experienced a new moral landscape; an acting that did not shout but breathed, that did not blackmail emotion but let it fall, drop by drop, onto the membrane of time.

Patras-Greece — the city of studies, but also of my first adult revelations — was the crossroads where I met both the director and his priestess. When Angelopoulos came to our student community to talk about his work, the room seemed to shrink; as if he were trying to fit, within its walls, an entire century of History. I found the courage to ask him about time: that famous, almost illustrated tardiness of his that many considered a disadvantage. He, with his strict silence and with a gesture reminiscent of a director's instruction, placed his index finger on the table as if signing with his fingerprint: “My films are unique like my fingerprint,” he said. That phrase was not arrogance; it was his way of declaring that time in his films is not a technical quantity but an axiom. It doesn't flow; it happens. It's not drawn linearly; it spreads like fog over an invisible plain. And then "Landscape in the mist" was shown. In a life that was still searching for its limits, the film came like a whisper that knew my name from before. The slow step of the camera, the humidity of the light, the faces that seemed to carry a world without explaining it, all resonated with my inner state. I felt the film on my skin, like something you don't see, but it sees you. Since then, I've believed that, in a secret way, I too am "playing" in an angelopoulian scenario — wandering, searching, carrying something that no one said but everyone remembers.

Angelopoulos is one of the few who transformed cinema into the poetry of time. His walking single shots, his great ritual sequences, his landscapes that transform before your eyes as if obeying some invisible era, are more an attitude of life than a technique. Man is not a hero in his films; he is a witness. A witness to History, to loss, to repetition, to the very trauma of existence. His gaze does not seek action, but depth. And there, in the background, there always stands a woman who knew silence better than speech: Eva Kotamanidou.

Kotamanidou was the secret backbone of Angelopoulos mythology. She was not just a collaborator; she was its underground pulse. In “The Troupe” she embodied a woman who carries History in her body, as if her own skin were an extension of memory. In “Alexander the Great” she became a figure between myth and trauma; a woman-bridge between the imaginary and the historical. In “The Hunters” she carried the weight of an invisible, collective guilt that is never articulated, only circulates like a muted tide. In “The Gaze of Odysseus” her presence functioned as a moral orientation within the shattered landscape of the search for identity. In “Landscape in the Mist” her simple form made the sense of the unfulfilled even more intense. And in "The Weeping Meadow" she stood next to the great poetry of History, as a woman who insists on surviving with dignity even when time overwhelms her. In all these films, her presence was never decorative; it was necessary. It was the truth that grounded his poetic world. His moral density.

The first time I saw her in person was in Loula Anagnostaki's "Synanastrofi", at the "Apollon" in Patras. She was sitting across from me, motionless, on a chair. And yet, the stage could not contain the intensity she emitted. She was a volcano in waiting, pouring lava without betraying anything. And when this lava erupted in her shocking "Stop!", I felt that I had not just watched a scene — I had apprenticed myself to a way of being. I learned then that "acting" does not just mean doing; it means carrying. To endure. To let your body speak before you. My colleague Korina Vafeiadou and I visited her in her dressing room; she was simple, almost shy. No desire to impress. A woman who kept her art like a hidden talisman.

Years later, in Kalamata, I met her again after a tribute to Livaditis. There I clearly felt that I was not going to see an actress but to meet a conscience. Someone who had given me not a moment of viewing, but an attitude towards the world.

Her humility was archaic. A way of being reminiscent of the old craftsmen: those who create without expecting praise, those who let the work speak for them. Her value in Greek theater and cinema is not measured only by roles — it is measured by the ethos she left behind as a legacy. And perhaps that is why, the few times I met her alive, I felt that I was not talking to a "protagonist" but to a genuine presence. With a woman who lived as she played: silently, clearly, deeply and with a dignity that is not displayed — it is only given.

27 Νοεμβρίου 2025

Η πρόσληψη του Μπρεχτ από τον Έλαμ και τον Λέμαν: μια σημειωτική και μια ιστορικο-τυπολογική ανάγνωση/Elam and Lehmann's reception of Brecht: a semiotic and a historical-typological reading

Δοκίμιο αρ. 73


Μπέρτολτ Μπρεχτ (1898-1956)


Η θεωρητική παράδοση του 20ού αιώνα ανέδειξε τον Μπρεχτ ως κομβική μορφή στη μετάβαση από το κλασικό δραματικό θέατρο σε πιο σύνθετες και πολυεπίπεδες μορφές σκηνικής γραφής. Ωστόσο, η θέση του μέσα στην ιστορία των θεατρικών μορφών δεν είναι καθόλου αυτονόητη – και η διαφοροποίηση των θεωρητικών αναγνώσεων αποκαλύπτει δύο βαθιά διαφορετικούς τρόπους κατανόησης της σχέσης ανάμεσα στο κείμενο, την παράσταση και τη σημασία. Η συγκριτική ανάγνωση του Keir Elam (1980) και του Hans-Thies Lehmann (1999), δύο από τους σημαντικότερους σύγχρονους θεωρητικούς που επιχειρούν να περιγράψουν τη λειτουργία του θεάτρου πέρα από την παραδοσιακή δραματουργία, αποκαλύπτει μια κρίσιμη μεθοδολογική απόκλιση: εκεί όπου ο Έλαμ ανιχνεύει στον Μπρεχτ τις συνθήκες γέννησης μιας μεταδραματικής λογικής πριν ακόμη αυτή ονοματιστεί, ο Λέμαν επιμένει να τον εντάσσει στην ιστορική παράδοση του δραματικού θεάτρου, έστω και στην κριτική και ιδεολογικά διαμεσολαβημένη εκδοχή του.

Η σημειωτική ανάλυση του Έλαμ, ήδη από το "Semiotics of Theatre and Drama" (1980), αντιλαμβάνεται την μπρεχτική πρακτική ως μια βαθιά ανατροπή της σχέσης ανάμεσα στο δραματικό περιεχόμενο και στη σκηνική μορφή. Η έννοια της «σημειωτικοποίησης» της παράστασης που διατυπώνει ο Έλαμ αφορά την προβολή της υλικότητας των εκφραστικών μέσων στο προσκήνιο της πρόσληψης: τα στοιχεία της παράστασης –χειρονομίες, σώματα, αντικείμενα, φωτισμοί, μουσικές παρεμβολές– δεν λειτουργούν ως διαφανείς φορείς ενός δραματικού νοήματος, αλλά ως αυτόνομα σημαίνοντα. Περιγράφει την παραγωγή νοήματος σε μορφές θεάτρου που καταστέλλουν πλήρως τη δραματική πληροφορία, επιτρέποντας ένα “free play of sign-vehicles and signals without stable denotations”, δημιουργώντας ένα επίπεδο σημασίας που προκύπτει «σχεδόν αποκλειστικά από τη μορφή και τη σύσταση των εκφραστικών μέσων». Η αναλυτική αυτή δυνατότητα δεν είναι άσχετη με την μπρεχτική πρακτική· αντίθετα, η τεχνική της αποστασιοποίησης, ο κατακερματισμός της αφήγησης, η αυτονομία των μουσικών ή οπτικών σχολίων και η διαρκής υπόμνηση προς τον θεατή ότι παρακολουθεί μια κατασκευή, συνιστούν καίριες πρωτοβουλίες που απομακρύνουν την παράσταση από τη λογική της αναπαράστασης και την μετατοπίζουν σε μια λογική επίδειξης (showing). Για τον Έλαμ, ο Μπρεχτ δεν είναι απλώς ένας δραματουργός με κριτικό προσανατολισμό· είναι ένας δημιουργός που μεταφέρει το βάρος της σημασίας από την κειμενική πλοκή στη σημειωτική λειτουργία της παράστασης.

Αυτό έχει ως συνέπεια ο Μπρεχτ να αναγνωρίζεται από τον Έλαμ ως μια μορφή που «σπέρνει» τη μεταδραματική συνθήκη πριν αυτή συγκροτηθεί συστηματικά. Δεν πρόκειται, φυσικά, για αναχρονιστική επιβεβαίωση ότι ο Μπρεχτ είναι μεταδραματικός με τη στενή έννοια. Αλλά η σημειωτική οπτική του Έλαμ φωτίζει στον Μπρεχτ τα στοιχεία εκείνα που υπονομεύουν τη δραματική σύμβαση από τα μέσα: την αυτονομία των συστατικών της παράστασης, την αναστολή της οργανικής ενότητας της δράσης, τη διαφάνεια των σημείων ως σημείων. Η μπρεχτική σκηνική γραφή, ως εκ τούτου, διαβάζεται ως συνέχεια και προϋπόθεση των πειραματισμών των μεταγενέστερων παραστατικών πρωτοποριών: το θέατρο της επιτέλεσης, των μικτών μέσων, της διαμεσικότητας και των αποκειμενοποιημένων μορφών αφήγησης.

Αυτή η ερμηνευτική στάση έρχεται σε έντονη αντίθεση με εκείνη του Λέμαν. Στο "Postdramatisches Theater" (1999), ο Λέμαν αναπτύσσει μια σαφή ιστορικο-τυπολογική διάκριση ανάμεσα στο δραματικό και το μεταδραματικό. Ενώ αναγνωρίζει ότι ο Μπρεχτ αποδομεί σημαντικές πτυχές της δραματικής παράδοσης, τον τοποθετεί σταθερά εντός της νεωτερικής δραματουργικής γραμμής. Για τον Λέμαν, το έργο του Μπρεχτ παραμένει λογοκεντρικό, ακόμη και αν ακολουθεί μια αντι-νατουραλιστική και ιδεολογικά στρατευμένη γραμματική. Το κείμενο εξακολουθεί να αποτελεί τον κύριο άξονα της παράστασης· η αφήγηση, έστω και αποσπασματική, οργανώνει την εμπειρία του θεατή· οι χαρακτήρες, παρ' ότι σημασιοδοτούνται με κριτική απόσταση, παραμένουν βασικοί φορείς ιδεών. Το θέατρο του Μπρεχτ –με άλλα λόγια– προσβλέπει σε μια παιδαγωγική λειτουργία διαμεσολαβημένη από τη λεκτική αναπαράσταση, όχι σε μια απελευθέρωση της παραστασιακής υλικότητας από το δεσμευτικό σχήμα του δράματος.

Η διαφορά ανάμεσα στους δύο θεωρητικούς δεν είναι απλώς αξιολογική· είναι πρωτίστως μεθοδολογική. Ο Έλαμ, ως σημειολόγος, προσεγγίζει το θέατρο με βάση τη λειτουργία των σημείων: αναζητεί τις αλλαγές στη δομή της σημασίας ανεξάρτητα από ιστορικούς προσδιορισμούς. Ο Λέμαν, αντίθετα, συγκροτεί την έννοια του μεταδραματικού κυρίως ως ιστορική τομή. Έτσι, ενώ ο Έλαμ εντοπίζει στον Μπρεχτ μια πρώιμη ρήξη με το δραματικό σύστημα, ο Λέμαν θεωρεί ότι η ρήξη αυτή, όσο ριζική κι αν είναι, παραμένει εντός του συστήματος που επικρίνει. Έχει δηλαδή την ίδια λειτουργία που είχε ο ρεαλισμός στις κοινωνικές του διαστάσεις: δεν καταργεί το δράμα, αλλά το αποδομεί για να το επαναθεμελιώσει.

Η διαφωνία αυτή αναδεικνύει μια βαθύτερη ένταση στη σύγχρονη θεατρολογική θεωρία: το ζήτημα του πώς ορίζεται το «μεταδραματικό». Είναι μια ποιότητα των σημείων και της σκηνικής γλωσσικότητας ή ένα ιστορικό καθεστώς παραγωγής παραστάσεων; Μπορεί ένας δημιουργός να θεωρηθεί πρόδρομος χωρίς να ανήκει σε μια ιστορική φάση; Ο Μπρεχτ, από αυτή την άποψη, λειτουργεί ως ο προνομιακός τόπος όπου οι δύο αυτές προσεγγίσεις συγκρούονται.

Η συμβολή του Έλαμ βρίσκεται στο ότι αποκαλύπτει τη δυναμική της μπρεχτικής μορφής πέρα από τη δραματική της καταγωγή: το γεγονός ότι η παράσταση καθίσταται μια αυτόνομη διαδικασία σημασιοδότησης, όπου ο θεατής καλείται να διαβάσει και όχι να συμμεριστεί. Η συμβολή του Λέμαν, αντιθέτως, αναδεικνύει ότι αυτή η αλλαγή, όσο σημαντική κι αν είναι, δεν αρκεί για να εγκαταλείψουμε το δραματικό παράδειγμα· ότι το μεταδραματικό απαιτεί όχι απλώς νέες τεχνικές, αλλά μια συνολική αναδιάρθρωση της σχέσης μορφής, υλικότητας και πρόσληψης.

Ο Μπρεχτ, έτσι, βρίσκεται ταυτόχρονα εντός και εκτός του μεταδραματικού: για τη σημειωτική, ένας πρόδρομος· για την ιστορική τυπολογία, ένας όψιμος δραματικός ανανεωτής. Η αμφισημία αυτή δεν υποδηλώνει θεωρητική ασάφεια· αναδεικνύει ότι η μετάβαση από το δραματικό στο μεταδραματικό δεν είναι μια ευθεία γραμμή, αλλά ένα πεδίο εντάσεων, όπου οι πρωτοπορίες συχνά λειτουργούν ως προαναγγελίες ενός μέλλοντος που δεν ανήκει ακόμη στη δική τους εποχή.





November 27, 2025

Elam and Lehmann's perception of Brecht: a semiotic and a historical-typological reading

Essay No. 73


The theoretical tradition of the 20th century has highlighted Brecht as a pivotal figure in the transition from classical dramatic theatre to more complex and multi-layered forms of stage writing. However, his place within the history of theatrical forms is by no means self-evident – ​​and the differentiation of theoretical readings reveals two profoundly different ways of understanding the relationship between text, performance and meaning. The comparative reading of Keir Elam (1980) and Hans-Thies Lehmann (1999), two of the most important contemporary theorists who attempt to describe the function of theater beyond traditional dramaturgy, reveals a crucial methodological divergence: where Elam traces in Brecht the conditions for the birth of a postdramatic logic before it was even named, Lehmann insists on integrating him into the historical tradition of dramatic theater, albeit in its critical and ideologically mediated version.

Elam's semiotic analysis, already in "Semiotics of Theatre and Drama" (1980), understands Brechtian practice as a profound reversal of the relationship between dramatic content and stage form. The concept of the "semioticization" of performance that Elam formulates concerns the projection of the materiality of the expressive means into the foreground of reception: the elements of the performance – gestures, bodies, objects, lighting, musical interludes – do not function as transparent carriers of a dramatic meaning, but as autonomous signifiers. He describes the production of meaning in forms of theatre that completely suppress dramatic information, allowing a "free play of sign-vehicles and signals without stable denotations", creating a level of meaning that arises "almost exclusively from the form and composition of the expressive means". This analytical capacity is not unrelated to Brechtian practice; on the contrary, the technique of distancing, the fragmentation of the narrative, the autonomy of musical or visual comments, and the constant reminder to the viewer that he is watching a construction, constitute key initiatives that move the performance away from the logic of representation and shift it to a logic of showing. For Elam, Brecht is not simply a critically oriented dramatist; he is a creator who transfers the weight of meaning from the textual plot to the semiotic function of the performance.

This has the consequence that Brecht is recognized by Elam as a figure who “seeds” the postdramatic condition before it is systematically constituted. This is not, of course, an anachronistic affirmation that Brecht is a postdramatic in the narrow sense. But Elam’s semiotic perspective illuminates in Brecht those elements that undermine the dramatic convention from the media: the autonomy of the components of the performance, the suspension of the organic unity of the action, the transparency of signs as signs. Brechtian stage writing, therefore, is read as a continuation and prerequisite of the experimentations of later performative avant-gardes: the theater of performance, mixed media, intermediality and objectified forms of narration.

This interpretative stance contrasts sharply with Lehmann's. In "Postdramatisches Theater" (1999), Lehmann develops a clear historical-typological distinction between the dramatic and the postdramatic. While he acknowledges that Brecht deconstructs important aspects of the dramatic tradition, he places him firmly within the modernist dramaturgical line. For Lehmann, Brecht's work remains logocentric, even if it follows an anti-naturalistic and ideologically armed grammar. The text continues to be the main axis of the performance; the narrative, even if fragmentary, organizes the experience of the spectator; the characters, although they are signified with critical distance, remain basic carriers of ideas. Brecht's theater – in other words – aspires to a pedagogical function mediated by verbal representation, not to a liberation of performative materiality from the binding form of drama.

The difference between the two theorists is not simply evaluative; it is primarily methodological. Elam, as a semiotician, approaches theater based on the function of signs: he seeks changes in the structure of meaning independently of historical determinations. Lehmann, on the contrary, constructs the concept of the postdramatic mainly as a historical intersection. Thus, while Elam identifies in Brecht an early rupture with the dramatic system, Lehmann considers that this rupture, however radical, remains within the system he criticizes. In other words, it has the same function that realism had in its social dimensions: it does not abolish drama, but deconstructs it in order to reestablish it.

This disagreement highlights a deeper tension in contemporary theatre theory: the question of how the “postdramatic” is defined. Is it a quality of signs and stage linguistics or a historical regime of performance production? Can a creator be considered a precursor without belonging to a historical phase? Brecht, in this respect, functions as the privileged site where these two approaches collide.

Elam's contribution lies in revealing the dynamics of Brechtian form beyond its dramatic origins: the fact that the performance becomes an autonomous process of signification, where the spectator is called upon to read rather than to share. Lehmann's contribution, on the contrary, highlights that this change, however significant, is not enough to abandon the dramatic paradigm; that the postdramatic requires not just new techniques, but a total restructuring of the relationship between form, materiality, and reception.

Brecht, thus, is simultaneously inside and outside the postdramatic: for semiotics, a precursor; for historical typology, a late dramatic renewer. This ambiguity does not indicate theoretical ambiguity; it highlights that the transition from the dramatic to the postdramatic is not a straight line, but a field of tensions, where avant-gardes often function as harbingers of a future that does not yet belong to their own era.

26 Νοεμβρίου 2025

Το προσωπείο της αριστείας και το πρόσωπο της βίας

Δοκίμιο αρ. 72


Η πρόσφατη υπόθεση της Αμερικανίδας «Δασκάλας της Χρονιάς» που εμφανίζεται σε βίντεο να ασκεί σωματική βία σε παιδί της δεν αποτελεί απλώς μια είδηση. Λειτουργεί ως αποκάλυψη. Μια από εκείνες τις στιγμές όπου το κοινωνικό θέατρο – η σκηνοθετημένη επιτέλεση ρόλων που συγκροτούν τη δημόσια ζωή – διαρρηγνύει την ψευδαίσθησή του και αφήνει τη σκοτεινή του αλήθεια να φανεί. Η περίπτωση δεν φέρνει στο φως μόνο την ηθική αποτυχία μιας εκπαιδευτικού· φωτίζει τη βαθύτερη παθολογία των θεσμών που επιμένουν να επιβραβεύουν τα προσωπεία και να αγνοούν τα πρόσωπα.

Η δασκάλα αυτή δεν τιμήθηκε για την παιδαγωγική της ουσία. Τιμήθηκε για τον ρόλο της — για μια εξωτερική απόδοση αριστείας, για την πειστικότητα με την οποία ενσάρκωσε την επιθυμητή κοινωνική εικόνα. Το σύστημα δεν βράβευσε τη δασκάλα∙ βράβευσε το προσωπείο της. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στο ηθικό της ολίσθημα, αλλά στον τρόπο με τον οποίο οι θεσμοί εξακολουθούν να συγχέουν την εκπαιδευτική αρετή με την σκηνική επιτελεστικότητα.

Στο κοινωνικό θέατρο – όπως το προσδιορίζω – οι κοινωνικοί ρόλοι λειτουργούν ως μάσκες: σταθερές, αναγνωρίσιμες μορφές που τηρούν τη θεσμική τάξη. Η εκπαιδευτικός, ο δικαστής, ο πολιτικός, ο γιατρός, δεν κρίνονται πρωτίστως ως πρόσωπα με ηθικό βάθος, αλλά ως φορείς ενός ρόλου που έχει ήδη καθοριστεί από την κοινωνική τους θέση. Το προσωπείο, λοιπόν, προηγείται του προσώπου. Η δασκάλα που βραβεύτηκε αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της λειτουργίας. Προσέφερε στον θεσμό την εικόνα που ο θεσμός επιθυμούσε να δει: επιμέλεια, οργανωτικότητα, «παραδειγματική» στάση, επιτυχίες μαθητών, συμμετοχή στην κοινότητα. Όλα αυτά συνθέτουν το προσδοκώμενο κοινωνικό προσωπείο. Αυτό που δεν φαίνεται – το πραγματικό πρόσωπο, η άσκηση εξουσίας, η ιδιωτική βία – μένει εκτός σκηνής. Η κοινωνία δεν έχει πρόσβαση στο παρασκήνιο της επιτέλεσης.

Η εκπαιδευτική διαδικασία, όπως συχνά λειτουργεί, διατηρεί έντονα στοιχεία θεατρικής δομής: ένας «πρωταγωνιστής» (ο δάσκαλος), ένα «κοινό» (οι μαθητές), ένα σύστημα κανόνων, ένα πλαίσιο ρόλων και μια ιεραρχία που δεν αμφισβητείται εύκολα. Αυτό το μοντέλο παιδαγωγικής εξουσίας, παρά τη φαινομενική εξέλιξη της σύγχρονης εκπαίδευσης, εξακολουθεί να παράγει αυταρχικά κατάλοιπα. Η βία που εμφανίζεται στο επίμαχο βίντεο δεν είναι ξένη προς αυτή την εξουσιαστική κληρονομιά. Αντιθέτως, αποκαλύπτει μια βαθιά ριζωμένη παραδοχή: ότι ο δάσκαλος διαθέτει όχι μόνο την ευθύνη της διαμόρφωσης, αλλά και το «δικαίωμα» της τιμωρίας. Η βία μπορεί να έχει εγκαταλειφθεί ως επίσημη παιδαγωγική πρακτική, αλλά επιβιώνει άτυπα, μέσα από μοντέλα σκέψης που παραμένουν αμφίσημα. Όταν ένα σύστημα επιβραβεύει την «παραδειγματική πειθαρχία» χωρίς να εξετάζει τι την παράγει, τότε η εξουσία μετατρέπεται εύκολα σε αυταρχισμό.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η δασκάλα δεν ήταν μια «τυχαία» λειτουργός. Ήταν τιμημένη ως η καλύτερη της χρονιάς. Αυτό αποκαλύπτει κάτι πολύ ουσιαστικό: ότι το σύστημα αξιολόγησης δεν είδε, δεν θέλησε να δει ή δεν μπορούσε να δει αυτό που συνέβαινε πίσω από το προσωπείο. Αυτό, στο πλαίσιο του κοινωνικού θεάτρου, αποκαλείται θεσμική μυωπία: οι θεσμοί αντιλαμβάνονται μόνο ό,τι βρίσκεται πάνω στη σκηνή. Η αριστεία μετατρέπεται έτσι σε επιτελεστικό μέγεθος. Η βράβευση δεν αποδίδεται στην παιδαγωγική ουσία αλλά στην εντύπωση που παράγεται μέσα από συγκεκριμένους κώδικες συμπεριφοράς. Το ουσιώδες – η ηθική πρακτική, η διαχείριση της εξουσίας, η σχέση με τον μαθητή – παραμένει αθέατο.

Το βίντεο λειτουργεί ως ένα είδος «θεατρικής παραβίασης» — σαν μια στιγμή μπρεχτικού παραξενίσματος. Το κοινό, το οποίο μέχρι εκείνη τη στιγμή έβλεπε μόνο τη σκηνή, βλέπει ξαφνικά το παρασκήνιο. Το προσωπείο σπάει. Το πρόσωπο αποκαλύπτεται. Το σύστημα, το οποίο είχε επενδύσει στη εικόνα της αριστείας, βρίσκεται αντιμέτωπο με τη δική του αυταπάτη. Αυτή η στιγμή αποκάλυψης είναι κρίσιμη για το κοινωνικό θέατρο: αποδεικνύει ότι κάθε ρόλος, όσο επιτυχημένος κι αν είναι, παραμένει μια επιτέλεση που μπορεί να καταρρεύσει όταν η πραγματικότητα εισβάλλει απροειδοποίητα.

Η υπόθεση αναδεικνύει την επείγουσα ανάγκη για μια παιδαγωγική που δεν θα βασίζεται σε ρόλους και μάσκες, αλλά στην πραγματική ηθική υπόσταση των εκπαιδευτικών. Μια παιδαγωγική που θα εξετάζει: τον τρόπο άσκησης εξουσίας, τη συναισθηματική ωριμότητα, τον σεβασμό της αξιοπρέπειας του παιδιού, την ικανότητα ενσυναίσθησης, την αυτογνωσία του ενήλικα που διδάσκει. Αυτές οι διαστάσεις δεν μετρώνται εύκολα, αλλά αποτελούν το ουσιαστικό υπόβαθρο της παιδαγωγικής πράξης.

Η θεωρία του κοινωνικού θεάτρου δείχνει ότι, αν δεν αμφισβητήσουμε τη λειτουργία των προσωπείων, οι θεσμοί θα συνεχίσουν να επιβραβεύουν εικόνες και όχι ουσίες. Η υπόθεση της δασκάλας είναι απλώς μια δραματουργική κορύφωση· ένα επεισόδιο μέσα σε μια μακρά ιστορία όπου η κοινωνία προτιμά να χειροκροτεί μάσκες αντί να αναμετριέται με την αλήθεια. Το ζητούμενο δεν είναι να δαιμονοποιήσουμε ένα πρόσωπο, αλλά να αναδείξουμε τη δομική ευθύνη: τόσο το εκπαιδευτικό όσο και το κοινωνικό σύστημα πρέπει να μάθουν να βλέπουν πίσω από το προσωπείο.


Επίλογος

Η δασκάλα τιμήθηκε για το προσωπείο της. Το πρόσωπό της, όμως, αποκάλυψε μια πραγματικότητα που το σύστημα απέκρυπτε – ίσως όχι τυχαία. Αν το σχολείο είναι μια σκηνή και ο δάσκαλος ένας ρόλος, τότε το περιστατικό αυτό μάς υποχρεώνει να ξανασκεφτούμε όχι μόνο τον ρόλο, αλλά και το ίδιο το θέατρο. Η παιδαγωγική δεν μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί ως επιτέλεση αριστείας. Πρέπει να επιστρέψει στην ουσία: στην ηθική της ευθύνης, στη μη-βία, και στη βαθιά ανθρώπινη σχέση που συγκροτεί κάθε πράξη διδασκαλίας. Το κοινωνικό θέατρο χρειάζεται λιγότερες μάσκες και περισσότερη αλήθεια. Μόνο τότε θα μπορούμε να μιλάμε για πραγματική παιδεία — όχι για σκιαγραφίες αριστείας.

Λέμαν και Έλαμ: συγκλίσεις και προοίμια στη μεταδραματικότητα/Lehman and Elam: convergences and preludes to postdramaticity

 Δοκίμιο αρ. 71


Keir Elam (1950-)
Hans-Thies Lehmann (1944-2022)

Η έννοια του μεταδραματικού θεάτρου, όπως διατυπώθηκε συστηματικά από τον Hans-Thies Lehmann το 1999, έχει αποτελέσει σημείο καμπής για την κατανόηση της σκηνικής πρακτικής του 20ού και του 21ου αιώνα. Ωστόσο, η γενεαλογία της μεταδραματικής σκέψης δεν ξεκινά από τον Λέμαν, αλλά προετοιμάζεται μέσα από θεωρητικές τάσεις και αναλύσεις ήδη από τη δεκαετία του 1980. Κεντρική μορφή αυτής της προϊστορίας είναι ο Keir Elam, ο οποίος, αν και δεν χρησιμοποιεί με τον ίδιο θεωρητικό όγκο τον όρο «μεταδραματικός», θεμελιώνει ένα πλαίσιο που καθιστά αναπόφευκτη την ανάδυση μιας μεταδραματικής λογικής. Ενώ ο Λέμαν επιγράφει και κωδικοποιεί μια ιστορική μετατόπιση προς την απο-ιεράρχηση του λόγου και του δράματος, ο Έλαμ εντοπίζει ήδη τις εντάσεις ανάμεσα στο δραματικό κείμενο και την παράσταση, ανοίγοντας ρωγμές που θα αποβούν καθοριστικές για τη μεταγενέστερη θεωρητική εξέλιξη.

Στο "The Semiotics of Theatre and Drama" (1980), ο Έλαμ διατυπώνει μια από τις πιο επιδραστικές ταξινομήσεις της θεατρικής σημειωτικής: τη διάκριση ανάμεσα στη σημειωτική του δράματος και τη σημειωτική της παράστασης. Η διάκριση αυτή δεν αποτελεί απλώς ένα εργαλείο ταξινόμησης  αλλά την αναγνώριση δύο διαφορετικών λογικών που συνυπάρχουν στο θέατρο, συχνά σε ανταγωνισμό. Η σημειωτική του δράματος αφορά το κείμενο ως αφηγηματική και δομική οντότητα, ενώ η σημειωτική της παράστασης αναφέρεται στη σκηνική πραγμάτωση, στο σώμα, στον χώρο, στο βλέμμα, στον ρυθμό και στη συνθήκη. Ο Έλαμ κατανοεί το θέατρο ως πλέγμα σημείων όπου η πρωτοκαθεδρία του κειμένου είναι ιστορική, όχι φυσική· άρα μπορεί να μεταβληθεί. Εδώ ακριβώς φυτεύεται ο «σπόρος» μιας μεταδραματικής λογικής: το θέατρο δεν είναι υποχρεωμένο να υποτάσσεται στο δραματικό κείμενο, ούτε να οργανώνει τη σημειωτική του οικονομία γύρω από έναν αφηγηματικό πυρήνα. Η αναγνώριση δύο σημειωτικών συστημάτων λειτουργεί, στον Έλαμ, ως θεωρητική αποσυμπίεση που επιτρέπει στις παραστασιακές δυνάμεις να χειραφετηθούν από το δραματικό πρότυπο.

Ο Λέμαν, σχεδόν δύο δεκαετίες αργότερα, δεν αναιρεί τον Έλαμ· τον υπερβαίνει προς την κατεύθυνση μιας ιστορικο-καλλιτεχνικής θεώρησης. Η συμβολή του δεν έγκειται στο ότι επινόησε τη μεταδραματικότητα ως έννοια, αλλά στο ότι την προσδιόρισε ως ήδη συντελεσμένο γεγονός στη διεθνή σκηνική πρακτική. Ενώ ο Έλαμ εξετάζει το θέατρο ως σημειωτικό σύστημα με πολλαπλές λειτουργίες, ο Λέμαν το βλέπει ως πεδίο όπου ο λόγος έχει απολέσει την κεντρική του θέση και όπου η παράσταση λειτουργεί ως αυτόνομη, όχι πλέον συμπληρωματική, δομή παραγωγής νοήματος. Η μεταδραματικότητα, στη σύλληψη του Λέμαν, είναι η μετάβαση από το θέατρο της αναπαράστασης στο θέατρο της παρουσίας· από το δράμα ως κείμενο στο θέαμα ως συμβάν. Με αυτή τη διατύπωση, ο Λέμαν δίνει όνομα σε μια σκηνική πραγματικότητα για την οποία ο Έλαμ είχε ήδη προϊδεάσει με τη θεωρητική του οπτική.

Η πιο κρίσιμη συνάντηση των δύο θεωρητικών βρίσκεται τελικά σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «σημειωτική αποσυγκρότηση του δραματικού». Ο Έλαμ δείχνει ότι η σχέση ανάμεσα σε δραματικό κείμενο και παράσταση δεν είναι ιεραρχική αλλά διαπραγματεύσιμη. Ο Λέμαν δείχνει ότι στη σύγχρονη πρακτική αυτή η διαπραγμάτευση έχει κριθεί υπέρ της παράστασης. Η σημειωτική του Έλαμ έχει ακόμη την τάση να περιγράφει και να κωδικοποιεί. Η θεωρία του Λέμαν περιγράφει αλλά και επιτελεί, διότι αναγνωρίζει στον μεταδραματικό προσανατολισμό μια ιστορική πραγματικότητα που διαμορφώνει τις αισθητικές πρακτικές. Ο Έλαμ λειτουργεί ως αναλυτής της δυαδικότητας· ο Λέμαν ως θεωρητικός της ρήξης.

Η συμβολή και των δύο είναι απαραίτητη για την κατανόηση της σύγχρονης θεατρικής σκέψης. Χωρίς τη σημειωτική διάκριση του Έλαμ, η μεταδραματικότητα του Λέμαν θα στερούνταν σημαντικής θεωρητικής υποδομής. Χωρίς τη μεταδραματική θεωρία του Λέμαν, η διάκριση του Έλαμ θα παρέμενε μια εσωτερική τυπολογία χωρίς ιστορικό βάθος. Μαζί, συγκροτούν μια διαδρομή που ξεκινά από τις δομικές αντιφάσεις της θεατρικής σημειωτικής και οδηγεί στη συνειδητοποίηση ότι το θέατρο έχει προ πολλού αρχίσει να ζει πέρα από το δράμα, όχι ακυρώνοντάς το, αλλά μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους προς την επιτελεστικότητα, την παρουσία και την αισθητηριακή εμπλοκή του θεατή. Έτσι, ο Έλαμ λειτουργεί ως ο θεωρητικός πρόλογος, και ο Λέμαν ως ο αναπόφευκτος επίλογος—ή ίσως, καλύτερα, ως η αρχή μιας νέας θεατρικής εποχής.





November 26, 2025

Lehman and Elam: convergences and preludes to postdramaticity

Essay No. 71


The concept of "postdramatic theatre", as systematically formulated by Hans-Thies Lehmann in 1999, has been a turning point in understanding 20th and 21st century stage practice. However, the genealogy of postdramatic thought does not begin with Lehmann, but is prepared through theoretical trends and analyses as early as the 1980s. A central figure in this prehistory is Keir Elam, who, although he uses the term “postdramatic” with quite different theoretical volume, establishes a framework that makes the emergence of a postdramatic logic inevitable. While Lehmann inscribes and codifies a historical shift towards the de-hierarchy of discourse and drama, Elam already identifies the tensions between dramatic text and performance, opening cracks that will be decisive for subsequent theoretical development.

In "The Semiotics of Theatre and Drama" (1980), Elam formulates one of the most influential classifications of theatrical semiotics: the distinction between the semiotics of drama and the semiotics of performance. This distinction is not simply a classification tool but the recognition of two different logics that coexist in theatre, often in competition. The semiotics of drama concerns the text as a narrative and structural entity, while the semiotics of performance refers to the stage realization, the body, the space, the gaze, the rhythm and the condition. Elam understands theatre as a network of signs where the primacy of the text is historical, not physical; therefore it can change. It is here that the "seed" of a postdramatic logic is planted: theatre is not obliged to be subordinate to the dramatic text, nor to organize its semiotic economy around a narrative core. The recognition of two semiotic systems functions, in Elam, as a theoretical decompression that allows performative forces to emancipate themselves from the dramatic model.

Lehmann, almost two decades later, does not negate Elam; he goes beyond him in the direction of a historical-artistic perspective. His contribution does not lie in inventing postdramaticity as a concept, but in defining it as an already accomplished fact in international stage practice. While Elam examines theater as a semiotic system with multiple functions, Lehmann sees it as a field where discourse has lost its central position and where performance functions as an autonomous, no longer complementary, structure of meaning production. Postdramaticity, in Lehmann’s conception, is the transition from the theater of representation to the theater of presence; from drama as text to spectacle as event. With this formulation, Lehmann gives a name to a stage reality that Elam had already anticipated with his theoretical perspective.

The most crucial meeting of the two theorists is ultimately to be found in what we might call the “semiotic deconstruction of the dramatic.” Elam shows that the relationship between dramatic text and performance is not hierarchical but negotiable. Lehmann shows that in contemporary practice this negotiation has been decided in favor of performance. Elam’s semiotics still tends to describe and codify. Lehmann’s theory describes but also performs, because it recognizes in the postdramatic orientation a historical reality that shapes aesthetic practices. Elam functions as an analyst of duality; Lehmann as a theorist of rupture.

The contribution of both is essential to understanding contemporary theatrical thought. Without Elam’s semiotic distinction, Lehmann’s postdramaticism would lack significant theoretical underpinnings. Without Lehmann’s postdramatic theory, Elam’s distinction would remain an internal typology without historical depth. Together, they constitute a path that begins with the structural contradictions of theatrical semiotics and leads to the realization that theater has long since begun to live beyond drama, not by annulling it, but by shifting its center of gravity toward the performativity, presence, and sensory involvement of the spectator. Thus, Elam functions as the theoretical prologue, and Lehmann as the inevitable epilogue—or perhaps, better, as the beginning of a new theatrical era.

25 Νοεμβρίου 2025

Αναζητώντας την πραγματική «Μόνα Λίζα»/Searching for the real "Mona Lisa"

Δοκίμιο αρ. 70
Ανάμεσα στο πλήθος και τη βιτρίνα, η τέχνη κοιτάζει το παντοτινό τώρα.

Από την πρώτη στιγμή που στρέφουμε τα μάτια μας στον πίνακα, το ερώτημα γεννιέται αυθόρμητα: βλέπουμε πραγματικά τη «Μόνα Λίζα» ή συμμετέχουμε σε έναν κατασκευασμένο μύθο; Το έργο, μακριά από τον θεατή και πίσω από προστατευτική βιτρίνα, έχει μετατραπεί σε αντικείμενο ιερό, αλλά και εμπορικό. Ο θόρυβος των επισκεπτών, τα κινητά, τα selfie sticks και η φασαρία της αίθουσας δεν αφήνουν ποτέ τον θεατή να το πλησιάσει απρόσκοπτα. Η αναζήτηση της «αυθεντικής» εμπειρίας συνυπάρχει με κοινωνικές προσδοκίες, φήμη και εμπορευματοποίηση, και η ίδια η αισθητική αξία του έργου συγκρούεται με τον τρόπο που γίνεται αντιληπτό, καταναλώνεται και λατρεύεται από τα πλήθη.

Η ανθρώπινη σχέση με την τέχνη είναι αρχαία όσο και η ίδια η συνείδηση. Από τις σπηλαιογραφίες και τα τελετουργικά είδωλα έως τα μνημεία της Αναγέννησης, η τέχνη υπήρξε μέσο για να αποτυπωθεί η ύπαρξη, να εκφραστεί το υπερβατικό και να συγκεντρωθεί η προσοχή του ανθρώπου σε κάτι που υπερβαίνει τον ίδιο. Από την αρχή, η ανάγκη να θαυμάσει κανείς, να συμμετάσχει σε μια συλλογική αναγνώριση του «όμορφου» ή του «μεγάλου», δεν ήταν απλώς αισθητική· ήταν ψυχολογική και κοινωνική ανάγκη, που γεννάει τελετουργίες, μύθους και κοινούς κώδικες.

Η Αναγέννηση ενίσχυσε αυτή τη δυναμική, χαρίζοντας στα έργα μοναδικότητα και στους καλλιτέχνες προσωπικότητα. Η τεχνική δεξιοτεχνία, η αρμονία και η ικανότητα να αποτυπώνεται η ψυχή του ανθρώπου προσέδωσαν υπεραξία στα έργα, αλλά η «λατρεία» γύρω τους δεν υπήρξε ποτέ αυθόρμητη· συνδέθηκε με κοινωνικά πλαίσια, ιστορικά αφήγηματα και πολιτισμικούς μύθους.

Σήμερα, η «Μόνα Λίζα» λειτουργεί ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δυναμικής. Το πλήθος στριμώχνεται μπροστά στον μικρό πίνακα· φωτογραφίες, βίντεο, ψίθυροι και φωνές δημιουργούν μια εμπειρία ταυτόχρονα έντονη και καταπιεστική από τη μάζα. Η αντίστιξη μεταξύ της φασαρίας και της αταραξίας του χαμόγελου καθιστά εμφανές το ψυχολογικό βάθος της επίσκεψης: ο θαυμασμός δεν είναι ποτέ μόνο αισθητικός· συνδέεται με την ένταση, την αντίθεση, την επιθυμία να συναντήσει κανείς κάτι σταθερό και υπερβατικό μέσα στον σύγχρονο θόρυβο.

Ωστόσο, εδώ γεννιέται η κριτική ένσταση: βλέπουν οι επισκέπτες πραγματικά το έργο; Η «Μόνα Λίζα» βρίσκεται μακριά, πίσω από προστατευτική βιτρίνα, λες και η ίδια η ιερότητά της απαιτεί απόσταση. Η βιτρίνα, πέρα από προστασία από φθορά και κλοπή, δηλώνει σαφώς ότι το έργο έχει μετατραπεί σε εμπορικό προϊόν, σε αντικείμενο τουριστικής κατανάλωσης. Η αισθητική αξία και η εμπορευματική εκμετάλλευση βρίσκονται σε συνεχή ένταση: η «Μόνα Λίζα» δεν είναι πιο ωραία επειδή εκατομμύρια άνθρωποι τη βλέπουν, αλλά η δημοφιλία της καθορίζει την αντίληψη και τον τρόπο που βιώνεται η τέχνη.

Κοινωνικά, η μαζική προσέλευση λειτουργεί ως τελετουργία. Η συλλογική εμπειρία, η ανταλλαγή παρατηρήσεων και η συμμετοχή σε ένα κοινό γεγονός ενισχύουν την πολιτισμική ταυτότητα και την αίσθηση κοινότητας. Όμως η αυθεντική προσωπική εμπειρία θρυμματίζεται μέσα στον θόρυβο, τη φασαρία και την εμπορευματική διαχείριση. Ο θεατής δεν αντιμετωπίζει μόνο το έργο· αντιμετωπίζει το πλήθος, τα κινητά, τις φωτογραφίες και την ίδια τη βιτρίνα που τον χωρίζει από την εμπειρία που επιθυμεί να ζήσει.

Η κριτική ματιά επιβάλλεται: η μαζική λατρεία είναι συχνά πιο πολύ θέμα κοινωνικής επιβεβαίωσης, μόδας ή συλλογικής μανίας παρά προσωπικού θαυμασμού. Οι επισκέπτες θέλουν να δουν την «πραγματική» Μόνα Λίζα, αλλά η εμπειρία είναι τόσο διαμεσολαβημένη ώστε η επαφή μοιάζει αδύνατη. Η φήμη, η εμπορευματοποίηση και η προστασία συνυπάρχουν με την αισθητική, δημιουργώντας ένα σύνθετο πλέγμα όπου η τέχνη παραμένει φορέας συγκίνησης, αλλά η αυθεντική αντίληψη της ομορφιάς και της αξίας τίθεται υπό αμφισβήτηση.

Η «Μόνα Λίζα» παραμένει φορέας συγκίνησης, αλλά η μαζική λατρεία την αναδεικνύει περισσότερο ως σύμβολο, εμπορικό και κοινωνικό, παρά ως καθαρή αισθητική εμπειρία. Η τέχνη κοιτάζει ατάραχη το παντοτινό τώρα, ενώ εμείς, στοιβαγμένοι μέσα στο πλήθος, ψάχνουμε να τη συναντήσουμε μέσα στη φασαρία, τις φωτογραφίες και την κατασκευασμένη ιεροπρέπεια. Η αυθεντική εμπειρία παραμένει δυνατή, αλλά απαιτεί επίγνωση, κριτική ματιά και αμφισβήτηση της ιερότητας που της έχει αποδοθεί. Το ερώτημα παραμένει: βλέπουμε πραγματικά ή συμμετέχουμε σε έναν κατασκευασμένο μύθο; Και πόση σημασία έχει αυτό, όταν ακόμη και μέσα στον θόρυβο και την εμπορευματοποίηση, η τέχνη εξακολουθεί να συγκινεί, να προκαλεί σκέψη και να συνδέει τον άνθρωπο με το υπερβατικό;





November 25, 2025

Searching for the real "Mona Lisa"

Essay No. 70


From the first moment we turn our eyes to the painting, the question arises spontaneously: are we really seeing the “Mona Lisa” or are we participating in a fabricated myth? The work, far from the viewer and behind a protective display case, has been transformed into a sacred, but also commercial object. The noise of visitors, mobile phones, selfie sticks and the hustle and bustle of the room never let the viewer approach it unhindered. The search for the “authentic” experience coexists with social expectations, fame and commercialization, and the very aesthetic value of the work clashes with the way it is perceived, consumed and worshipped by the crowds.

The human relationship with art is as ancient as consciousness itself. From cave paintings and ritual idols to Renaissance monuments, art has been a means of capturing existence, of expressing the transcendent, and of focusing human attention on something beyond oneself. From the beginning, the need to admire, to participate in a collective recognition of the “beautiful” or the “great,” was not simply aesthetic; it was a psychological and social need, giving rise to rituals, myths, and shared codes.

The Renaissance strengthened this dynamic, giving works of art uniqueness and artists personality. Technical mastery, harmony, and the ability to capture the human soul gave added value to works, but the “cult” surrounding them was never spontaneous; it was linked to social contexts, historical narratives, and cultural myths.

Today, the “Mona Lisa” serves as a typical example of this dynamic. The crowd throngs in front of the small painting; photos, videos, whispers and voices create an experience that is at once intense and oppressive from the mass. The counterpoint between the hustle and bustle and the serenity of the smile makes the psychological depth of the visit evident: admiration is never just aesthetic; it is linked to tension, contrast, the desire to encounter something stable and transcendent in the midst of contemporary noise.

However, here arises the critical objection: do visitors really see the work? The “Mona Lisa” is located far away, behind a protective display case, as if its very sanctity requires distance. The display case, beyond protecting against wear and tear and theft, clearly states that the work has been transformed into a commercial product, an object of tourist consumption. Aesthetic value and commercial exploitation are in constant tension: the “Mona Lisa” is not more beautiful because millions of people see it, but its popularity determines the perception and the way art is experienced.

Socially, mass attendance functions as a ritual. The collective experience, the exchange of observations, and the participation in a common event reinforce cultural identity and a sense of community. But authentic personal experience is shattered in the noise, the hustle, and the merchandising. The viewer is not only confronted with the work; he is confronted with the crowd, the mobile phones, the photographs, and the very window display that separates him from the experience he wishes to have.

A critical eye is required: mass worship is often more a matter of social affirmation, fashion or collective mania than personal admiration. Visitors want to see the “real” Mona Lisa, but the experience is so mediated that contact seems impossible. Fame, commercialization and protection coexist with aesthetics, creating a complex web where art remains a vehicle for emotion, but the authentic perception of beauty and value is called into question.

The “Mona Lisa” remains a carrier of emotion, but mass worship highlights it more as a symbol, commercial and social, than as a pure aesthetic experience. Art looks unperturbed at the eternal now, while we, huddled in the crowd, seek to encounter it amidst the hustle and bustle, photographs and manufactured sacredness. Authentic experience remains possible, but it requires awareness, a critical eye and questioning of the sacredness attributed to it. The question remains: are we really seeing or are we participating in a manufactured myth? And how much does that matter, when even amidst the noise and commercialization, art continues to move, provoke thought and connect man with the transcendent?

24 Νοεμβρίου 2025

Η διάκριση θεατρικού και κοινωνικού ρόλου: μια κριτική ανασκόπηση/The distinction between theatrical and social roles: a critical review

 Δοκίμιο αρ. 69


Στο κεφάλαιο για τον «κοινωνικό ρόλο» (σελίδες 22-23) του σχολικού βιβλίου «Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή» της Γ΄ Γυμνασίου, επιχειρείται μια σύγκριση ανάμεσα στον θεατρικό και τον κοινωνικό ρόλο που βασίζεται κυρίως στην αντίθεση σταθερότητας και ευελιξίας. Το βιβλίο αναφέρει ότι ο ηθοποιός υποδύεται έναν ρόλο «με βάση ένα καθορισμένο σενάριο» εννοώντας ότι ο θεατρικός ρόλος είναι δεδομένος, καθορισμένος και σταθερός, ενώ στην κοινωνία το άτομο είναι ελεύθερο να «προσαρμόζει τον ρόλο στην προσωπικότητα του», κι έτσι δίνει την εντύπωση ότι ο κοινωνικός ρόλος είναι ευέλικτος και ανοιχτός στην αυτοδιαμόρφωση. Η σύγκριση αυτή φαίνεται να υπονοεί ότι το θέατρο λειτουργεί ως πλαίσιο με προκαθορισμένο σενάριο, ενώ η κοινωνική ζωή παρέχει ευρύτερα περιθώρια προσωπικής επιλογής και αυτοσχεδιασμού. Παράλληλα, το βιβλίο συνδέει την ελευθερία αυτή με τον βαθμό δημοκρατικότητας της κοινωνίας: στις παραδοσιακές κοινωνίες οι περιορισμοί είναι μεγαλύτεροι, ενώ οι σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες αφήνουν περισσότερο χώρο στο άτομο να προσαρμόζει τον ρόλο του στις δικές του κλίσεις.

Ωστόσο, η παρουσίαση αυτή αποτελεί απλοποίηση και δεν αντέχει σε σοβαρή θεατρολογική ή κοινωνιολογική ανάλυση. Στην πραγματικότητα, ο θεατρικός ρόλος δεν είναι ποτέ πλήρως δεδομένος. Ακόμη και όταν προκύπτει από ένα δραματικό κείμενο, το κείμενο δεν ταυτίζεται με τον ρόλο· αποτελεί μόνο το υλικό του. Η ερμηνεία και η απόδοση του ρόλου μεταβάλλονται συνεχώς ανάλογα με τον ηθοποιό, τη σκηνοθετική προσέγγιση, το θεατρικό είδος και το ιστορικό πλαίσιο. Στο μεταδραματικό θέατρο, μάλιστα, η έννοια της «υπηρέτησης» ενός προκαθορισμένου δραματικού χαρακτήρα μπορεί να μην τίθεται καθόλου, καθώς οι παραστατικές πρακτικές αφήνουν ευρύ χώρο για αυτοσχεδιασμό, σωματική έκφραση και ανατροπή των κλασικών δραματουργικών κανόνων. Έτσι, η φαινομενική σταθερότητα που αποδίδεται στον θεατρικό ρόλο στο σχολικό βιβλίο είναι εν μέρει μυθοπλαστική· το θέατρο προσφέρει, ακόμη και εντός δραματουργικού πλαισίου, ποικιλία ερμηνευτικών επιλογών.

Αντιστρόφως, ο κοινωνικός ρόλος, παρ' ότι άγραφος, υπόκειται σε ισχυρή ρυθμιστική πίεση. Οι κοινωνικοί κανόνες, οι ηθικές προσδοκίες, οι θεσμικές οδηγίες, οι εκπαιδευτικοί και κρατικοί κανονισμοί και το νομικό πλαίσιο περιορίζουν την ελευθερία αυτοδιαμόρφωσης και επιβάλλουν πραγματικές συνέπειες σε περίπτωση αποκλίσεων. Το βιβλίο αναφέρει ότι το άτομο μαθαίνει τους κοινωνικούς ρόλους από την παιδική ηλικία μέσα από το παιχνίδι, την οικογένεια και το σχολείο, και ότι η συμπεριφορά του υπόκειται σε κοινωνικούς κανόνες που διασφαλίζουν τη συνοχή των ομάδων. Αν το άτομο δεν «φέρει» τον κοινωνικό του ρόλο όπως αναμένεται, αυτό δεν οδηγεί σε αισθητική κρίση, όπως στην θεατρική παράσταση, αλλά σε κοινωνική, ηθική ή νομική κύρωση, ανάλογα με το πλαίσιο και τη βαρύτητα της απόκλισης. Η κοινωνική ζωή απαιτεί συνεχή προσαρμογή σε κανόνες και προσδοκίες, κάτι που καθιστά τον κοινωνικό ρόλο δεσμευτικότερο και συχνά πιο περιοριστικό από τον φαινομενικά «σταθερό» θεατρικό ρόλο.

Η παιδαγωγική απλούστευση του βιβλίου, ότι δηλαδή το άτομο προσαρμόζει τον κοινωνικό του ρόλο στην προσωπικότητα, παραβλέπει ότι συμβαίνει συχνά το αντίστροφο: η προσωπικότητα και οι συμπεριφορές διαμορφώνονται μέσα από την επαναληπτική επιτέλεση των κοινωνικών ρόλων. Θεωρητικοί όπως η Judith Butler τονίζουν ότι η ταυτότητα συγκροτείται μέσα από την επιτελεστική επανάληψη κοινωνικών κανόνων, όπου το άτομο βιώνει την «ελευθερία» του ως υποχρέωση να παίζει έναν αναγνωρίσιμο και κοινωνικά αποδεκτό ρόλο. Ο Erving Goffman περιγράφει την κοινωνική ζωή ως θεατρική, όχι επειδή μιμείται το θέατρο, αλλά επειδή οργανώνεται ως παράσταση με απαιτήσεις αξιοπιστίας, συνοχής και αναγνωσιμότητας· η αποκλίνουσα συμπεριφορά επιφέρει πραγματικές συνέπειες για την κοινωνική θέση και τη ζωή του ατόμου.

Το κοινωνικό περιβάλλον περιλαμβάνει διαβαθμίσεις επιτέλεσης του ρόλου που ξεκινούν από την αυθόρμητη δράση, περνούν στην προσποίηση, φτάνουν στην επιτήδευση και καταλήγουν στον κοινωνικό αυτοσχεδιασμό. Η αυθόρμητη επιτέλεση αντιστοιχεί στη λιγότερο συνειδητή δράση, η προσποίηση εμφανίζεται όταν το άτομο αποκρύπτει την απόκλιση μεταξύ αυτού που είναι και αυτού που πρέπει να φαίνεται, η επιτήδευση ενισχύει στοιχεία που καθιστούν τον ρόλο κοινωνικά αναγνωρίσιμο και ο αυτοσχεδιασμός ενεργοποιείται όταν οι κανόνες και οι κοινωνικές προσδοκίες δεν παρέχουν έτοιμες λύσεις. Οι βαθμίδες αυτές συνυπάρχουν, δημιουργώντας ένα συνεχές μεταξύ ατομικής επιλογής και κοινωνικής υποχρέωσης, που καθιστά την κοινωνική σκηνή ανοιχτή σε ποικίλες στρατηγικές, αλλά ταυτόχρονα δεσμευτική.

Η σύγκριση του βιβλίου, με άλλα λόγια, έχει νόημα μόνο στο επίπεδο της αντίθεσης φαινομενικής σταθερότητας και υποτιθέμενης ευελιξίας. Στην πράξη, τόσο στο θέατρο όσο και στην κοινωνία οι ρόλοι βρίσκονται σε ένα συνεχές διαπραγμάτευσης, αυτοσχεδιασμού και σκηνοθετημένης επιτέλεσης. Η ουσιαστική διαφορά έγκειται -αυτό το υπονοεί το βιβλίο- στον χαρακτήρα των συνεπειών: στο θέατρο η απόκλιση από τον ρόλο συνεπάγεται αισθητικά ή ερμηνευτικά αποτελέσματα· στην κοινωνία, αντίστοιχα, οι αποκλίσεις φέρνουν πρακτικές, ηθικές και νομικές συνέπειες. Το μεταδραματικό θέατρο, με την ανοικτή του μορφή, αναδεικνύει την ερμηνευτική ελευθερία, ενώ το κοινωνικό πλαίσιο, με τους νόμους, τους κανονισμούς και τις κοινωνικές προσδοκίες, περιορίζει ουσιαστικά την αυτοδιαμόρφωση του ατόμου.

Έτσι, η διάκριση που κάνει το βιβλίο ανάμεσα στον θεατρικό και τον κοινωνικό ρόλο δεν αφορά την ύπαρξη ή μη ευελιξίας ή αυθόρμητης δράσης, αλλά κυρίως τη φύση και τη βαρύτητα των συνεπειών. Το θέατρο προσφέρει ασφαλή πλαίσια πειραματισμού και πολλαπλές ερμηνείες· η κοινωνική ζωή επιβάλλει την υποχρέωση να εμφανιζόμαστε με συνέπεια και αναγνωρισιμότητα, γεγονός που καθιστά τον κοινωνικό ρόλο πιο δεσμευτικό, απαιτητικό και, σε πολλές περιπτώσεις, τραγικό. Στην ψηφιακή εποχή, η διαφορά αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής: τα κοινωνικά δίκτυα λειτουργούν ως συνεχής σκηνή με δημόσια παρακολούθηση, όπου η επιτήδευση και η προσποίηση ενισχύονται και οι συνέπειες κάθε απόκλισης γίνονται ακόμα πιο εμφανείς. Το κοινωνικό θέατρο, επομένως, δεν είναι λιγότερο θεατρικό από το εντέχνο θέατρο· είναι περισσότερο δεσμευτικό και ανελέητο, καθώς απαιτεί διαρκή αυτοπαρουσίαση υπό την πίεση κανόνων, νόμων και κοινωνικών προσδοκιών.





November 24, 2025

The distinction between theatrical and social roles: a critical review

Essay No. 69


In the chapter on “social role” (pages 22-23) of the Greek Gymnasium textbook “Social and Political Education”, a comparison is attempted between the theatrical and the social role, which is mainly based on the contrast of stability and flexibility. The book states that the actor plays a role “based on a defined script”, meaning that the theatrical role is given, defined and stable, while in society the individual is free to “adapt the role to his personality”, thus giving the impression that the social role is flexible and open to self-formation. This comparison seems to imply that the theatre functions as a framework with a predetermined script, while social life provides wider scope for personal choice and improvisation. At the same time, the book connects this freedom with the degree of democracy of society: in traditional societies the restrictions are greater, while modern democratic societies leave more room for the individual to adapt his role to his own inclinations.

However, this presentation is a simplification and does not withstand serious theatrological or sociological analysis. In reality, the theatrical role is never fully given. Even when it arises from a dramatic text, the text is not identified with the role; it is only its material. The interpretation and performance of the role constantly change depending on the actor, the directorial approach, the theatrical genre and the historical context. In postdramatic theater, in fact, the concept of “serving” a predetermined dramatic character may not be posed at all, as performance practices leave ample room for improvisation, physical expression and the subversion of classical dramaturgical rules. Thus, the apparent stability attributed to the theatrical role in the textbook is partly fictional; theater offers, even within a dramatic context, a variety of interpretative options.

Conversely, the social role, although unwritten, is subject to strong regulatory pressure. Social norms, moral expectations, institutional guidelines, educational and state regulations and the legal framework limit the freedom of self-formation and impose real consequences in case of deviations. The book states that the individual learns social roles from childhood through play, family and school, and that human behavior is subject to social rules that ensure the cohesion of groups. If the individual does not "carry" his social role as expected, this does not lead to an aesthetic crisis, as in a theatrical performance, but to social, moral or legal sanction, depending on the context and the severity of the deviation. Social life requires constant adaptation to rules and expectations, which makes the social role more binding and often more restrictive than the seemingly "fixed" theatrical role.

The book's pedagogical simplification, that the individual adapts his or her social role to his or her personality, overlooks that the reverse is often the case: personality and behaviors are shaped through the repetitive performance of social roles. Theorists such as Judith Butler emphasize that identity is constituted through the performative repetition of social norms, where the individual experiences his or her "freedom" as an obligation to play a recognizable and socially acceptable role. Erving Goffman describes social life as theatrical, not because it imitates theater, but because it is organized as a performance with demands for credibility, coherence, and legibility; deviant behavior has real consequences for the individual's social position and life.

The social environment includes gradations of role performance that start from spontaneous action, move to pretense, reach sophistication and end in social improvisation. Spontaneous performance corresponds to the least conscious action, pretense appears when the individual hides the discrepancy between what is and what should appear, sophistication reinforces elements that make the role socially recognizable and improvisation is activated when rules and social expectations do not provide ready-made solutions. These gradations coexist, creating a continuum between individual choice and social obligation, which makes the social scene open to diverse strategies, but at the same time binding.

The book's comparison, in other words, makes sense only at the level of the contrast between apparent stability and supposed flexibility. In practice, both in theater and in society, roles are on a continuum of negotiation, improvisation, and directed performance. The essential difference lies - this is what the book implies - in the nature of the consequences: in theater, deviation from the role entails aesthetic or interpretative effects; in society, respectively, deviations bring practical, ethical, and legal consequences. Postdramatic theater, with its open form, highlights interpretive freedom, while the social context, with its laws, regulations, and social expectations, essentially limits the self-formation of the individual.

Thus, the distinction that the book makes between the theatrical and the social role does not concern the existence or non-existence of flexibility or spontaneous action, but mainly the nature and gravity of the consequences. Theater offers safe frameworks for experimentation and multiple interpretations; social life imposes the obligation to appear with consistency and recognizability, which makes the social role more binding, demanding and, in many cases, tragic. In the digital age, this difference becomes even more evident: social networks function as a continuous stage with public monitoring, where sophistication and pretense are reinforced and the consequences of any deviation become even more apparent. Social theater, therefore, is no less theatrical than art theater; it is more binding and merciless, as it requires constant self-presentation under the pressure of rules, laws and social expectations.

20 Νοεμβρίου 2025

Η αναζωπύρωση του μιλιταρισμού/The resurgence of militarism

Δοκίμιο αρ. 67


Η παράσταση «Μόνος με τον Άμλετ» (2025) έφερνε το κοινό αντιμέτωπο με την καρδιά της τραγωδίας και τις εσωτερικές αναζητήσεις του ήρωα. Ο Αιμίλιος Χειλάκης υποδυόταν όλους τους βασικούς χαρακτήρες —Άμλετ, Οφηλία, Κλαύδιο, Γερτρούδη, Πολώνιο, Λαέρτη, Οράτιο, και το Φάντασμα— κρατώντας ζωντανή την ενέργεια της σκηνής και καθηλώνοντας τους θεατές. Παράλληλα, ο Δημήτρης Καμαρωτός δημιουργούσε έναν ηχητικό κόσμο που λειτουργούσε σαν εσωτερική φωνή και αντήχηση της ψυχής του Άμλετ. Τα σκηνικά και τα κοστούμια της Αλεξίας Θεοδωράκη, η κίνηση της Φαίδρας Νταϊόγλου και οι φωτισμοί του Νίκου Βλασόπουλου συνέθεταν μια ατμόσφαιρα όπου το σώμα, η φωνή, η μουσική και το φως συνυπήρχαν, μετατρέποντας κάθε στιγμή σε ζωντανό δράμα που αναπνέει. Η παράσταση παρακολουθούσε τον Άμλετ να προσπαθεί να γεφυρώσει τη σκέψη με την πράξη, να κατανοεί ότι οι αξίες που θεωρούσε δεδομένες και η επιφανειακή ευτυχία του είχαν χαθεί, και να πασχίζει να διατηρήσει την αξιοπρέπεια και τα ιδανικά του μέσα σε μια κοινωνία που φαινόταν να καταρρέει ηθικά και πνευματικά. Το ερώτημα που διαπερνούσε την παράσταση δεν ήταν πια μόνο «να ζει κανείς ή να μη ζει», αλλά «πώς να ζει»: αν ήταν προτιμότερο να παραμένει αδρανής ή να πεθαίνει πράττοντας, και έτσι οι θεατές γίνονταν συμμέτοχοι σε μια εμπειρία ταυτόχρονα διαχρονική και επίκαιρη. Η μετάφραση του Γιώργου Χειμωνά, η σκηνοθεσία και η διασκευή των Μανώλη Δούνια και Αιμίλιου Χειλάκη.

Ζούμε σε μια περίοδο όπου το «θέατρο πολεμικών επιχειρήσεων» δεν περιορίζεται στα πεδία μάχης· εκτείνεται σε οθόνες, σελάσματα ειδήσεων, αναλύσεις και στη δημόσια σφαίρα, που όλο και περισσότερο θυμίζει σκηνή όπου παίζεται ένα έργο τρόμου. Η απειλή του πολέμου παρουσιάζεται σαν έργο σε διαρκή πρόβα: άλλοτε υπαινικτικό, άλλοτε κραυγαλέο, πάντοτε όμως έτοιμο να ανέβει στη σκηνή της συλλογικής συνείδησης με την παραμικρή σπίθα. Η αγωνία για την άνοδο του μιλιταρισμού δεν είναι δραματική υπερβολή· είναι η συνειδητοποίηση ότι το δραματουργικό πλαίσιο της εποχής μας έχει αρχίσει να οργανώνεται γύρω από τη βία, τη δύναμη και τον φόβο. Και αυτή η σκηνοθεσία της απειλής —είτε αυθεντική είτε τεχνητά διογκωμένη— δεν επιτρέπει να ξεχάσουμε όσα η ιστορική μνήμη θα έπρεπε να θωρακίζει. Φοβάμαι πως η ανθρωπότητα, σαν ηθοποιός που επαναλαμβάνει λανθασμένες συμβάσεις, δεν έμαθε πραγματικά τίποτε από τις δύο μεγάλες Τραγωδίες του 20ού αιώνα.

Η διαπίστωση αυτή δεν συνιστά κινδυνολογία αλλά ρεαλισμό. Παρατηρούμε μια επιτάχυνση της δημόσιας αφήγησης για «επικείμενες συγκρούσεις» που συχνά θυμίζει περισσότερο θεατρική επιτέλεση παρά ψύχραιμη ανάλυση. Η μιντιακή σκηνή, με τους φωτισμούς της, τις υπερτονισμένες σκηνοθετικές οδηγίες και την ακατάπαυστη ροή εντυπώσεων, χτίζει μια ατμόσφαιρα διαρκούς απειλής. Δεν είναι λίγες οι φορές που η απειλή αυτή μοιάζει να λειτουργεί σαν μηχανισμός παραγωγής φόβου, όπως ένας σκηνοθέτης που επιμένει να κρατά το κοινό σε ένταση για να ενισχύσει τον εντυπωσιασμό του έργου. Κάπου εδώ γεννιέται η υποψία πως η διαρκής προαναγγελία σύγκρουσης εξυπηρετεί συμφέροντα: ένα κοινό που τρομοκρατείται, αγοράζει την αφήγηση της ασφάλειας. Ένα κράτος που αισθάνεται περικυκλωμένο αυξάνει τους εξοπλισμούς. Μια κοινωνία που νομίζει ότι ο πόλεμος είναι πίσω από την κουΐντα της πραγματικότητας αποδέχεται τη μιλιταριστική ρητορική ως «αναγκαίο κακό».

Σε αυτό το σκηνικό, η πασίγνωστη ρήση του Άμλετ —«κάτι σάπιο υπάρχει στο βασίλειο της Δανιμαρκίας»— ακούγεται σαν εμβληματική ατάκα που φωτίζει το υπόγειο επίπεδο της εποχής. Το σάπιο δεν είναι μόνο πολιτική διαφθορά. Είναι κάτι βαθύτερο: η διάβρωση της ανθρωπιστικής δραματουργίας που άλλοτε όριζε τις κοινωνίες. Μήπως όλα είναι πράγματι σάπια πλέον; Μήπως η «παράσταση» της δημόσιας ζωής έχει χάσει την ηθική της ραχοκοκαλιά και λειτουργεί ως μια σειρά από σκοτεινά tableaux όπου ο φόβος δρα ως πρωταγωνιστής και η κριτική σκέψη ως κομπάρσος; Η κρίση νοήματος, η εξάντληση των αξιών, η υποχώρηση της εμπιστοσύνης, ο παρατεταμένος κυνισμός του κοινού συνθέτουν μια σκηνοθεσία όπου ο μιλιταρισμός δεν μπαίνει στη σκηνή με τη βία· απλώς βρίσκει ήδη το σκηνικό έτοιμο για την είσοδό του.

Την ίδια στιγμή, η συζήτηση για τον πόλεμο ενδέχεται να παράγει κάτι ακόμη πιο ανησυχητικό: ένα «εικονικό θέατρο πολέμου», μια σκηνική ψευδαίσθηση που συνυπάρχει με την πραγματική απειλή και την κάνει δυσδιάκριτη. Στην εποχή της υπερπληροφόρησης, δεν είναι σαφές ποια απειλή είναι ρεαλιστική και ποια είναι κατασκεύασμα δραματουργίας —μια στρατηγική επιλογή της μιντιακής κρεατομηχανής που λειτουργεί σαν σκηνοθέτης με συγκεκριμένη ατζέντα. Ορισμένες αφηγήσεις θυμίζουν περισσότερο τεχνικές «εικονικού φωτισμού»: διογκώνουν σκιές, μετατοπίζουν εστίες έντασης, κατευθύνουν το βλέμμα σε έναν υποτιθέμενο κίνδυνο ώστε να δικαιολογήσουν την κλιμάκωση εξοπλισμών. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι πραγματικοί κίνδυνοι απουσιάζουν· αντιθέτως, η γεωπολιτική ένταση είναι υπαρκτή. Όμως η σύγχυση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην επιτελεσμένη απειλή μάς εγκλωβίζει σε μια κατάσταση όπου το κοινό βλέπει το έργο, αλλά δεν ξέρει αν πρόκειται για τραγωδία ή για σκηνοθετημένη προεικόνιση.

Και υπό αυτό το πρίσμα, η ιστορική μνήμη μοιάζει να αποδυναμώνεται. Όχι επειδή οι άνθρωποι έχουν ξεχάσει τα γεγονότα, αλλά επειδή το ηθικό τους βάρος έχει υποκατασταθεί από τον θόρυβο της νέας «παράστασης». Οι καταστροφές του 20ού αιώνα, που θα έπρεπε να λειτουργούν ως άκαμπτο σκηνικό προειδοποίησης, μετατρέπονται σε μακρινή αφήγηση που το κοινό παρακολουθεί σαν επανάληψη παλαιού ρεπερτορίου. Στο μεταξύ, η νέα δραματοποίηση της απειλής, είτε πραγματικής είτε εν μέρει σκηνοθετημένης, λειτουργεί σαν ανατροπή της κάθαρσης που η Ιστορία όφειλε να μας έχει προσφέρει. Αντί για κάθαρση, έχουμε ανακύκλωση φόβου.

Κι όμως, δεν χρειαζόμαστε περισσότερη τραγικότητα —χρειαζόμαστε καθαρό βλέμμα. Η λύση δεν βρίσκεται στην άρνηση της πραγματικότητας, αλλά στη διάλυση της σκηνικής ψευδαίσθησης που παράγεται σκοπίμως για να θολώνει την κρίση. Η εποχή μας χρειάζεται επαναφορά στην ουσιαστική δραματουργία, εκείνη που δεν βασίζεται σε εντυπωσιασμούς, φοβικά σκηνικά ή υπερβολικούς φωτισμούς, αλλά στη δομή της αλήθειας, στη σύνθεση, στην κριτική σκέψη και στον ανθρωπισμό. Αν το «βασίλειο» μοιάζει σάπιο, τότε είναι λόγος να αναζητήσουμε τρόπους εξυγίανσης —όχι να παραδοθούμε στη μοιρολατρία και στις θεατρικές σκιές που κάποιοι επιθυμούν να υψώνουν για λογαριασμό μας.

Σε τελική ανάλυση, το έργο που παίζεται σήμερα στην παγκόσμια σκηνή δεν έχει γραφτεί ακόμη. Και ακριβώς γι’ αυτό, το στοίχημα είναι να μη δεχθούμε τον ρόλο του παθητικού θεατή, αλλά του κριτικού αναγνώστη της εποχής: αυτού που αναγνωρίζει την ψευδαίσθηση, ξεχωρίζει το σάπιο από το ζωντανό, και απαιτεί ένα νέο σενάριο πριν η παράσταση μετατραπεί σε ανεπανόρθωτη τραγωδία.





November 20, 2025

The resurgence of militarism

Essay No. 67



Robert Wilson’s solo "Hamlet", drawn from Shakespeare’s play and reimagined with Wolfgang Wiens, with music composed by Hans Peter Kuhn, first appeared on stage on May 24, 1995 at the Alley Theater in Houston. That premiere marked the beginning of a long international journey that eventually brought the work to major venues and festivals around the world, including the Venice Biennale, Lincoln Center, MC93 Bobigny during the Festival d’Automne, Teatro Central in Seville, the Hebbel Theater in Berlin, the Piccolo Teatro in Milan, the National Theatre in Warsaw, the Holland Festival, the Japan Theater Olympics, and many others.

In this production, Wilson approached Hamlet not simply as a role, but as if opening a private notebook of memories. He often described how the movement, the inflection of the voice, and the cadence of the text felt to him like an intimate form of narration, as though the play were unfolding directly from his own internal landscape. Shakespeare’s language, he suggested, had the quality of something immovable and elemental, a solid core that challenged him to respond with his own imagination and discipline.


We live in a period when the “theater of war” is not limited to the battlefields; it extends to screens, news bulletins, analyses and the public sphere, which increasingly resembles a stage where a play of horror is being performed. The threat of war is presented as a play in constant rehearsal: sometimes insinuating, sometimes blatant, but always ready to rise to the stage of the collective consciousness at the slightest spark. The anxiety about the rise of militarism is not dramatic exaggeration; it is the realization that the dramatic framework of our era has begun to be organized around violence, power and fear. And this staging of the threat — whether authentic or artificially inflated — does not allow us to forget what historical memory should shield. I fear that humanity, like an actor repeating false conventions, has really learned nothing from the two great Tragedies of the 20th century.

This observation is not alarmism but realism. We observe an acceleration of the public narrative about “imminent conflicts” that often resembles more theatrical performance than cool analysis. The media stage, with its lighting, exaggerated directorial instructions and incessant flow of impressions, builds an atmosphere of constant threat. There are not a few times when this threat seems to function as a fear-producing mechanism, like a director who insists on keeping the audience in tension in order to enhance the impact of the play. Somewhere here the suspicion arises that the constant announcement of conflict serves interests: a terrified audience buys the narrative of security. A state that feels surrounded increases its armaments. A society that thinks that war is behind the quintessence of reality accepts militaristic rhetoric as a “necessary evil”.

In this setting, Hamlet's famous line—"there is something rotten in the kingdom of Denmark"—sounds like an emblematic line that illuminates the subterranean level of the era. The rottenness is not just political corruption. It is something deeper: the erosion of the humanistic dramaturgy that once defined societies. Is everything really rotten now? Has the "performance" of public life lost its moral backbone and functions as a series of dark tableaux in which fear acts as the protagonist and critical thinking as an extra? The crisis of meaning, the depletion of values, the retreat of trust, the prolonged cynicism of the public compose a staging in which militarism does not enter the stage by force; it simply finds the stage already ready for its entrance.

At the same time, the discussion of war may produce something even more disturbing: a “virtual theater of war,” a stage illusion that coexists with the real threat and makes it indistinguishable. In the age of information overload, it is not clear which threat is realistic and which is a dramaturgical construct—a strategic choice of the media machine that functions like a director with a specific agenda. Some narratives are more reminiscent of “virtual lighting” techniques: they inflate shadows, shift foci of tension, direct the gaze to an alleged danger in order to justify the escalation of armaments. This does not mean that real dangers are absent; on the contrary, geopolitical tension is present. But the confusion between reality and the realized threat traps us in a situation where the audience watches the play, but does not know whether it is a tragedy or a staged prefiguration.

And in this light, historical memory seems to be weakening. Not because people have forgotten the events, but because their moral weight has been replaced by the noise of the new “performance.” The disasters of the 20th century, which should have functioned as a rigid warning backdrop, are transformed into a distant narrative that the audience watches as a repetition of an old repertoire. Meanwhile, the new dramatization of the threat, whether real or partly staged, functions as a reversal of the catharsis that History should have offered us. Instead of catharsis, we have a recycling of fear.

And yet, we do not need more tragedy—we need a clear vision. The solution does not lie in the denial of reality, but in the dissolution of the stage illusion that is deliberately produced to cloud the judgment. Our era needs a return to essential dramaturgy, one that is not based on sensationalism, frightening sets or exaggerated lighting, but on the structure of truth, on composition, on critical thinking and on humanism. If the “kingdom” seems rotten, then it is reason to seek ways of purification—not to surrender to fatalism and the theatrical shadows that some wish to raise on our behalf.

Ultimately, the play being played on the world stage today has not yet been written. And that is precisely why the challenge is not to accept the role of the passive spectator, but of the critical reader of the time: the one who recognizes the illusion, distinguishes the rotten from the living, and demands a new script before the performance turns into an irreparable tragedy.



19 Νοεμβρίου 2025

Η αποδόμηση του έθνους υπό το καθεστώς της οικονομικής ηγεμονίας

Από τη φαντασιακή κοινότητα στην εμπορική ταυτότητα

Δοκίμιο αρ. 66


Η έννοια του έθνους, όπως τη γνωρίσαμε στη νεωτερικότητα, υπήρξε για πάνω από δύο αιώνες το θεμέλιο της πολιτικής και πολιτισμικής κοινότητας. Από τον ρομαντισμό και τη Γαλλική Επανάσταση μέχρι τα εθνικά κράτη του 20ού αιώνα, το έθνος αποτέλεσε τον κατεξοχήν τόπο της συλλογικής ταυτότητας και της πολιτικής νομιμοποίησης. Ωστόσο, στον ύστερο καπιταλισμό, όπου η οικονομία έχει καταστεί το κυρίαρχο πεδίο ρύθμισης της κοινωνικής ζωής, η εθνική ιδέα φαίνεται να αποδομείται ή τουλάχιστον να μετασχηματίζεται ριζικά. Το ερώτημα δεν είναι αν «υπάρχει» ακόμη το έθνος, αλλά τι μορφή παίρνει μέσα στην παγκόσμια ηγεμονία του οικονομικού λόγου.

Στη νεωτερική φάση, όπως έδειξε ο Ernest Gellner ("Nations and Nationalism", 1983), το έθνος δεν είναι φυσικό ή αιώνιο γεγονός αλλά προϊόν της βιομηχανικής κοινωνίας. Η ανάγκη για ομοιογενή εκπαίδευση, κοινή γλώσσα και διοικητική συνοχή γέννησε το εθνικό κράτος ως λειτουργικό μηχανισμό. Για τον Γκέλνερ, «δεν είναι τα έθνη που δημιουργούν τον εθνικισμό, αλλά ο εθνικισμός που δημιουργεί τα έθνη» στο πλαίσιο συγκεκριμένων ιστορικών και κοινωνικοοικονομικών συνθηκών. Το έθνος, επομένως, ήταν ιστορική απάντηση σε κοινωνικοοικονομικές ανάγκες: ένας τρόπος να οργανωθεί η μοντέρνα παραγωγή και η πολιτική εξουσία σε ενιαίο πλαίσιο νοήματος.

Ο Benedict Anderson ("Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism", 1983) μετατοπίζει το ζήτημα από το οικονομικό στο πολιτισμικό. Για εκείνον, το έθνος είναι μια «φαντασιακή κοινότητα», δηλαδή μια μορφή συλλογικής φαντασίας που δημιουργείται μέσω της γλώσσας, της τυπογραφίας και των ΜΜΕ. Οι άνθρωποι που ανήκουν στο ίδιο έθνος δεν γνωρίζονται προσωπικά, αλλά φαντάζονται ότι μοιράζονται ένα κοινό πεπρωμένο. Σημαντικό είναι πως το έθνος είναι «φαντασιακό» όχι επειδή είναι ψευδές, αλλά επειδή υπάρχει μόνο μέσα στη φαντασία των μελών του, ως βιωμένη ιδέα κοινότητας. Η δύναμή του έγκειται, λοιπόν, στη δυνατότητά του να παράγει συμβολική εγγύτητα μέσα σε κοινωνίες μαζικής ανωνυμίας.

Αυτή η φαντασιακή διάσταση αναλύεται βαθύτερα από τον Κορνήλιο Καστοριάδη ("L’institution imaginaire de la société", 1975), για τον οποίο κάθε κοινωνία θεσμίζεται μέσω ενός κοινωνικού φαντασιακού – ενός συνόλου νοημάτων που θεμελιώνουν την ύπαρξή της. Το έθνος, μέσα από αυτήν την οπτική, είναι μορφή κοινωνικής αυτοθέσμισης: ένας τρόπος με τον οποίο μια συλλογικότητα δημιουργεί τον εαυτό της, δίνει νόημα στο «εμείς» και ορίζει τα όριά του. Όπως κάθε φαντασιακή θέσμιση, έτσι κι αυτή μπορεί να μετασχηματιστεί, να παρακμάσει ή να αντικατασταθεί από νέες μορφές συλλογικού νοήματος.

Εδώ παρεμβαίνει ο Jürgen Habermas ("Der postnationale Zustand. Politische Essays" 1998), ο οποίος, αναγνωρίζοντας τη φθορά του εθνικού κράτους, εισάγει την έννοια του «μεταεθνικού αστερισμού». Η φράση αυτή έχει διπλή λειτουργία: από τη μια περιγράφει μια ήδη υπαρκτή ιστορική συνθήκη – την παγκοσμιοποίηση, τη μετατόπιση της κυριαρχίας σε υπερεθνικούς θεσμούς, την αποδυνάμωση των συνόρων – κι από την άλλη προτείνει έναν νέο τρόπο πολιτικής νομιμοποίησης μέσα σ’ αυτή τη συνθήκη. Ο Χάμπερμας δεν οραματίζεται απλώς έναν μεταεθνικό κόσμο, αλλά αναλύει την πραγματικότητα στην οποία ήδη ζούμε και προτείνει να τη μετατρέψουμε σε δημοκρατικά βιώσιμη τάξη. Αυτό το κανονιστικό του σκέλος εκφράζεται με την ιδέα της «συνταγματικής πατρίδας» (Verfassungspatriotismus): μιας κοινότητας που δεν συγκροτείται γύρω από κοινή καταγωγή ή πολιτισμική ομοιογένεια, αλλά γύρω από την κοινή δέσμευση σε δημοκρατικές αρχές, ανθρώπινα δικαιώματα και συμμετοχική λογική. Πρόκειται για μια προσπάθεια να σωθεί η δημοκρατία μέσα σε έναν κόσμο που έχει ξεπεράσει τα παραδοσιακά εθνικά πλαίσια.

Ωστόσο, αυτή η μετάβαση σκοντάφτει πάνω στην ηγεμονία του οικονομικού πεδίου. Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, ο νεοφιλελευθερισμός κατέστησε την οικονομία τον υπέρτατο ρυθμιστή του κοινωνικού βίου. Οι αγορές, το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο και οι τεχνολογικές πλατφόρμες λειτουργούν πέρα από κάθε πολιτικό ή εθνικό έλεγχο. Ο εθνικός χώρος έγινε διάτρητος: οι κυβερνήσεις μετατράπηκαν σε διαχειριστές, ενώ οι παραδοσιακοί δεσμοί αλληλεγγύης αντικαταστάθηκαν από την εργαλειακή λογική της ανταγωνιστικότητας, της κατανάλωσης και –όπως επισημαίνει ο Jean-François Lyotard ("L’inhumain: Causeries sur le temps", 1988)– της χωρίς όραμα ανάπτυξης. Αυτή η λογική της απεριόριστης επέκτασης, αποκομμένη από κάθε πολιτικό ή ηθικό νόημα, εκφράζει το πνεύμα μιας μεταμοντέρνας κοινωνίας που «αναπτύσσεται» χωρίς να ξέρει προς τα πού.

Όπως έγραψε ο Pierre Bourdieu ("Les structures sociales de l’économie", 2000), η σύγχρονη κυριαρχία του οικονομικού επηρεάζει σημαντικά τα υπόλοιπα κοινωνικά πεδία... Η τέχνη, η πολιτική, ακόμη και η παιδεία υποτάσσονται σε οικονομικούς δείκτες και «αξιολογήσεις» αγοράς. Το αποτέλεσμα είναι η σε μεγάλο βαθμό απορρόφηση του συμβολικού από το οικονομικό: η ταυτότητα, ακόμη και η εθνική, μετατρέπεται σε εμπόρευμα. Το έθνος παύει να είναι κοινότητα νοήματος και γίνεται brand – ένα σύνολο εικόνων και σημείων για κατανάλωση: τουριστική προβολή, πολιτισμικό προϊόν, στρατηγική μάρκετινγκ. Η εθνική ταυτότητα εμπορευματοποιείται και χάνει τη δημιουργική της δύναμη.

Παράλληλα, αυτή η αποδόμηση γεννά αντιφάσεις. Η αποδυνάμωση του εθνικού αφηγήματος δεν οδηγεί αναγκαστικά σε υπέρβασή του· συχνά προκαλεί αντιδραστική αναβίωσή του. Καθώς οι αγορές καταργούν τα σταθερά νοήματα, πολλοί στρέφονται σε απλοϊκές, «καθαρές» εκδοχές του έθνους για να ανακτήσουν αίσθηση ταυτότητας. Ο εθνικισμός, λοιπόν, επιστρέφει όχι ως πολιτικό όραμα, αλλά ως αντιστάθμισμα υπαρξιακού κενού – ως απελπισμένη αναζήτηση του χαμένου νοήματος.

Έτσι, η κυριαρχία του οικονομικού δεν εξαφανίζει το έθνος· το μεταλλάσσει. Από φαντασιακή κοινότητα που παρήγαγε πολιτική και ηθική συνοχή, το έθνος γίνεται σημείο κυκλοφορίας μέσα στο παγκόσμιο σύστημα αξιών και εμπορευμάτων. Ζει ως πολιτισμικό προϊόν, αλλά πεθαίνει ως θεσμός πολιτικής πράξης. Κι όμως, παραμένει ενεργό υπόλειμμα μιας συλλογικής φαντασίας που δεν έχει βρει ακόμη νέο τρόπο να εκφραστεί.

Ίσως, λοιπόν, η αποδόμηση του έθνους να μην είναι τελειωτική, αλλά πρόσκληση σε μια νέα μορφή κοινωνικής θέσμισης: όπου οι δεσμοί δεν θα ορίζονται από αίμα, αγορά ή άναρχη ανάπτυξη, αλλά από την κοινή δημιουργία νοήματος – το πιο ριζικά πολιτικό έργο που μπορεί να φανταστεί ο άνθρωπος.

18 Νοεμβρίου 2025

«Το Ελληνικό Έθνος» του Ν. Σβορώνου: μια συμβιβαστική και αφυπνιστική προσέγγιση;

Δοκίμιο αρ. 65

Νίκος Σβορώνος 1911-1989


Το σύντομο αλλά πυκνό κείμενο του Νίκου Σβορώ­νου «Το Ελληνικό Έθνος» αποτελεί ένα από τα σπάνια έργα που, παρά την έκτασή τους, ενεργοποιούν μεγάλες θεωρητικές εντάσεις. Η δημοσίευσή του το 2004, τέσσερις δεκαετίες μετά τη συγγραφή του, δεν έφερε απλώς στο φως ένα αθησαύριστο δοκίμιο· επανενεργοποίησε μια βαθιά συζήτηση γύρω από τη φύση του ελληνισμού, τη νεωτερικότητα του έθνους και τον τρόπο με τον οποίο η ιστορική συνέχεια μπορεί να ενταχθεί σε ένα μαρξιστικό σχήμα ανάλυσης. Το κείμενο του Σβορώ­νου λειτουργεί σαν κόμβος, όπου συναντώνται η ιστορία των ιδεών, οι θεωρίες του έθνους και η πολιτική χρήση της ιστοριογραφίας. Η μεταγενέστερη διαμάχη μεταξύ Βαγενά, Λιάκου και Δεμερτζή δεν είναι απλώς μια φιλολογική αντιπαράθεση· φωτίζει τους ανομολόγητους άξονες της σύγχρονης ελληνικής αυτοαντίληψης.


Ας δούμε πρώτα τι γράφει ο Σβορώνος:

-Η έννοια του Έθνους υπερβαίνει την απλή πολιτική ή διοικητική οντότητα· αποτελεί ταυτόχρονα κοινωνική και πολιτισμική κατασκευή, που διαμορφώνεται μέσα από ιστορικές συγκυρίες, οικονομικές σχέσεις, θρησκευτικές πρακτικές και τη συλλογική μνήμη των ανθρώπων.

-Η ελληνική ταυτότητα δεν εμφανίστηκε ξαφνικά το 1821· βασίζεται σε μια μακρά ιστορική συνέχεια, από την αρχαιότητα έως τη βυζαντινή εποχή και την Τουρκοκρατία. Παρά τις πολιτικές ανακατατάξεις και τους περιορισμούς της οθωμανικής κυριαρχίας, υπήρχε μια πολιτισμική συνέχεια, που διατηρούνταν μέσω της γλώσσας, της θρησκείας και των τοπικών εθίμων. Η βυζαντινή κληρονομιά και η συλλογική εμπειρία της υποτέλειας συνέβαλαν στην ανάπτυξη μιας αίσθησης κοινής ταυτότητας, δημιουργώντας έναν πυρήνα που διαπερνά τις κοινωνίες των Ελλήνων για αιώνες.

-Η Τουρκοκρατία επηρέασε σε μεγάλο βαθμό τη διαμόρφωση κοινωνικών σχέσεων και τάξεων. Οι Έλληνες υπήκοοι της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας διατήρησαν σχετική αυτονομία μέσω του θεσμού της Εκκλησίας και της οργάνωσης τοπικών κοινοτήτων. Ο κλήρος, οι μεγαλοκτηματίες, αλλά και η αστική τάξη στις πόλεις αποτέλεσαν τα πρώτα θεμέλια για την οικονομική και πολιτική ελίτ του μελλοντικού ελληνικού κράτους. Η εμπειρία της υποτέλειας τόνισε την ανάγκη για μια εθνική ταυτότητα που να υπερβαίνει τα τοπικά και θρησκευτικά όρια, δημιουργώντας έναν συλλογικό δεσμό ανάμεσα σε διασκορπισμένες κοινότητες.

-Η επαφή με τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης και του Διαφωτισμού είχε καθοριστική σημασία για τη διαμόρφωση της ελληνικής εθνικής συνείδησης. Η ιδέα του Έθνους ως πολιτικής και πολιτισμικής κοινότητας εισήχθη στη νεοελληνική σκέψη μέσω διανοουμένων που ζούσαν ή σπούδαζαν στη Δύση. Η ελληνική εθνική αναγέννηση συνδέθηκε με την επιδίωξη απελευθέρωσης από την οθωμανική κυριαρχία αλλά και με τη θεμελίωση ενός πολιτισμικού προτύπου που συνέδεε την αρχαιότητα με τη νεωτερικότητα.

-Τον 19ο αιώνα, η διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης επιταχύνθηκε μέσω της εκπαίδευσης, της λογοτεχνίας και των ιστορικών σπουδών. Οι επαναστάσεις και οι αγώνες του 1821 δεν υπήρξαν μόνο στρατιωτικά γεγονότα· αποτέλεσαν επίσης ιδεολογικές και πολιτισμικές διαδικασίες. Η ενοποίηση της γλώσσας, η δημιουργία κοινής ιστορικής αφήγησης και η ανάδειξη συλλογικών ηρώων συνέβαλαν στην εδραίωση της εθνικής ταυτότητας και στην ανάπτυξη μιας συνεκτικής εικόνας του νέου ελληνικού κράτους.


Ο Σβορώ­νος, λοιπόν, επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο ενδεχομένως αντιφατικές παραδοχές. Από τη μία, ακολουθεί τη μαρξιστική γραμμή που βλέπει το έθνος ως νεωτερικό προϊόν των οικονομικών και κοινωνικών μετασχηματισμών του 18ου και του 19ου αιώνα: την άνοδο της αστικής τάξης, την ενοποίηση των αγορών, τη συγκρότηση κρατικών θεσμών. Από την άλλη, αναγνωρίζει την ύπαρξη ενός ιστορικού «ελληνισμού» —μιας πολιτισμικής κοινότητας με γλωσσική, θρησκευτική και συμβολική συνοχή— που προϋπήρχε της εθνικής μορφής. Εδώ βρίσκεται το θεωρητικό τόλμημα του Σβορώ­νου: να συνδέσει τη μακρά διάρκεια ενός πολιτισμικού σώματος με τη νεωτερική ρήξη της εθνικής συγκρότησης. Ο ελληνισμός δεν παρουσιάζεται ως «αιώνιο έθνος», αλλά ως κοινωνία μνήμης, ως κοινότητα με βιωμένες μορφές συνοχής που η νεωτερικότητα μετατρέπει σε πολιτικό έθνος. Ο 19ος αιώνας δεν γεννά ex nihilo το έθνος· αναδιοργανώνει και πολιτικοποιεί μια προϋπάρχουσα ιστορική ενότητα.

Από τη σκοπιά του αριστερού θεωρητικού λόγου, η θέση του Σβορώ­νου είναι διπλή: προοδευτική και ταυτόχρονα «αμφίσημη». Η μαρξιστική παράδοση, ιδιαίτερα όπως εκφράστηκε από θεωρητικούς όπως ο Hobsbawm, έχει επιμείνει στη «νεωτερική εφεύρεση των εθνών». Το έθνος δεν είναι διαχρονική οντότητα· είναι αποτέλεσμα πολιτικής συγκρότησης, ιδεολογικής κατασκευής, κοινωνικών συμφερόντων και θεσμικών λειτουργιών. Έτσι, για έναν «καθαρό» μαρξιστή, κάθε αναφορά σε προνεωτερική συνέχεια κινδυνεύει να επαναφέρει ουσιοκρατικές αντιλήψεις περί «φυλής» ή «μοναδικού πνεύματος». Ο Σβορώ­νος, όμως, δεν πέφτει σε αυτήν την παγίδα. Μιλά για έναν ιστορικό ελληνισμό που δεν είναι «έθνος», αλλά κοινωνία πρακτικών, ένα πλέγμα συμβολικών και υλικών σχέσεων που επιβιώνει παρά τις αλλαγές. Η Επανάσταση του 1821 δεν «δημιουργεί» τον ελληνισμό, αλλά τον μετασχηματίζει σε νεωτερικό πολιτικό υποκείμενο. Το ζήτημα είναι ότι αυτή η θεωρητική επιλογή, παρ' ότι προσεκτική, ανοίγει τον δρόμο σε παρερμηνείες. Γι’ αυτό και η κριτική από την αριστερή πλευρά δεν εστιάζει στην πρόθεση, αλλά στις πιθανές χρήσεις της έννοιας της συνέχειας.

Η δημοσίευση του βιβλίου το 2004 αναζωπύρωσε το ζήτημα της σχέσης μεταξύ συνέχειας και νεωτερικότητας. Η συζήτηση που ακολούθησε —με άρθρα και σχόλια από τον Βαγενά, τον Λιάκο και τον Δεμερτζή— ανέδειξε τρία διαφορετικά θεωρητικά μοντέλα ερμηνείας του έθνους. Ο Νάσος Βαγενάς, ως επιμελητής της έκδοσης, επισημαίνει ότι η διπλή ανάγνωση του Σβορώνου —συνέχεια και νεωτερικότητα— μπορεί να δημιουργεί ερμηνευτική αμφισημία, χωρίς όμως να απορρίπτει το έργο. Ο Αντώνης Λιάκος, εκπροσωπώντας το ρεύμα των νεωτερικών θεωριών των εθνών, αντιμετώπισε πιο ριζικά την έννοια της συνέχειας. Η θέση του είναι ότι το έθνος είναι πρωτίστως κατασκευή — πολιτική, ιδεολογική, διοικητική. Η αναφορά σε έναν «ιστορικό ελληνισμό» πριν το έθνος κινδυνεύει να αναπαράξει, έστω άθελά της, το εθνικό αφήγημα του 19ου αιώνα που ήθελε το νεοσύστατο κράτος ως φυσικό διάδοχο της αρχαιότητας. Ο Λιάκος διαβάζει τον Σβορώ­νο ως σημαντικό αλλά «εγκλωβισμένο» σε μια παλαιότερη, λιγότερο διαλεκτική αντίληψη της συνέχειας. Ο Νίκος Δεμερτζής παίρνει διαφορετική θέση. Για εκείνον, ο Σβορώ­νος ούτε παραδίδεται στην εθνικιστική αφήγηση της συνέχειας ούτε ακολουθεί άκριτα τον κονστρουκτιβισμό. Η δική του ανάγνωση βλέπει στο έργο μια προσεκτική, διαλεκτική ισορροπία: ο ελληνισμός είναι ιστορική πραγματικότητα, όχι ουσία· το έθνος είναι νεωτερική μορφή, όχι φυσικό δεδομένο. Η διαμάχη, κατά τον Δεμερτζή, γεννήθηκε από μια αποσπασματική ή παραμορφωτική ανάγνωση του έργου.

Έχει δίκιο λοιπόν ο Σβορώνος; Το ερώτημα δεν μπορεί να απαντηθεί γραμμικά. Η δύναμη του έργου του κρύβεται ακριβώς στην αμφισημία του. Η έννοια του ελληνισμού ως μακράς διάρκειας πολιτισμικής κοινότητας επιτρέπει να σκεφτούμε το παρελθόν πέρα από τις απόλυτες κατηγορίες της εθνικής ιστορίας. Ταυτόχρονα, η επιμονή στη νεωτερικότητα του έθνους αποτρέπει τον ιδεολογικό εκφυλισμό της συνέχειας σε ουσιοκρατία. Αν το έθνος είναι αποκλειστικά κατασκευή, τότε χάνεται η εμπειρική ιστορικότητα των κοινωνικών κοινοτήτων. Αν είναι αιώνια ουσία, τότε χάνεται η πραγματικότητα των ρήξεων. Ο Σβορώ­νος προσπαθεί να αποφύγει και τα δύο άκρα. Και ακριβώς αυτό προκαλεί αντιδράσεις: όχι επειδή το σχήμα του είναι λανθασμένο, αλλά επειδή διαρρηγνύει τις τακτοποιημένες κατηγορίες της θεωρίας. Το  «Ελληνικό Έθνος» δεν είναι μόνο ιστορικό δοκίμιο· είναι σημείο συνάντησης και σύγκρουσης διαφορετικών τρόπων αυτοκατανόησης του ελληνισμού: ο ιστορικός μαρξισμός, ο νεωτερικός κονστρουκτιβισμός και η θεωρία της μακράς διάρκειας διασταυρώνονται στο ίδιο μικρό κείμενο. Η διαμάχη που γεννήθηκε μετά την έκδοσή του δεν μειώνει τη σημασία του· αντίθετα, αποδεικνύει τη ζωντάνια και τη θεωρητική του πολυπλοκότητα. Ο Σβορώ­νος δεν προσφέρει ένα ασφαλές, μονοσήμαντο συμπέρασμα. Μας καλεί, όμως, να σκεφτούμε το έθνος ως ιστορική διαδικασία, όπου η συνέχεια και η ρήξη, η μνήμη και η νεωτερικότητα, η πολιτισμική εμπειρία και η ιδεολογική κατασκευή συνυπάρχουν. Και αυτή η σύνθεση —όχι πάντα αναίμακτη— είναι ίσως το πιο επίκαιρο μάθημα του έργου του.

Εν κατακλείδι, και μολονότι ο όρος «μεταεθνικός αστερισμός» δεν είχε ακόμη αποκρυσταλλωθεί στη θεωρία όταν ο Σβορώνος συνέγραφε το κείμενό του, είναι δύσκολο να μη διακρίνει κάποιος μια προαίσθηση της ιστορικής μεταβολής που ερχόταν. Στα υπόγεια ρεύματα της ανάλυσής του διαφαίνεται η επίγνωση ότι το έθνος δεν αποτελεί μια δεδομένη και αιώνια μορφή, αλλά μια σύνθετη κατασκευή εκτεθειμένη στις πιέσεις της παγκοσμιοποιημένης νεωτερικότητας: την οικονομική διασύνδεση, την κινητικότητα των πληθυσμών, τις μετατοπίσεις στον πολιτικό και ιδεολογικό λόγο. Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, η έννοια του «ιστορικού ελληνισμού» μοιάζει να λειτουργεί ως αναστοχαστικός άξονας, όχι ως επιστροφή σε μια χαμένη ουσία, αλλά ως υπενθύμιση ότι η συλλογική ταυτότητα δεν μπορεί να διατηρηθεί χωρίς συνείδηση της ιστορικότητάς της. Αν ο Σβορώνος «ταρακουνά» τον ελληνισμό, δεν το κάνει για να τον καλέσει να συσπειρωθεί αμυντικά απέναντι στον μεταεθνικό κόσμο· το κάνει για να τον προτρέψει να κατανοήσει βαθύτερα τις ρίζες του, ώστε να μην παρασυρθεί από μια νεωτερικότητα που συχνά εξιδανικεύει την αμνησία. Έτσι, η παρέμβασή του δεν είναι συντηρητική ούτε νοσταλγική, αλλά μια ώριμη, διαλεκτική προσπάθεια να αρθρωθεί η ιστορική συνέχεια σε έναν αιώνα όπου οι παλαιές σταθερές αρχίζουν να ρευστοποιούνται.