21 Οκτωβρίου 2018

Οπερατική έκρηξη στις Βρυξέλλες ή Ο "Μαγικός Αυλός" του 21ου αιώνα

Δοκίμιο αρ. 27

Η Βασίλισσα της Νύχτας χύνει το μοναδικό πράγμα που θα μπορούσε να φέρει φως στην Ευρώπη που σκοτεινιάζει όλο και πιο πολύ, το γάλα!



Όταν στο Πανεπιστήμιο μυηθήκαμε στο μουσικό θέατρο του Μότσαρτ, ο "Μαγικός Αυλός" είχε πάντα μια ξεχωριστή θέση στις παραδόσεις και κλόνισε το ενδιαφέρον μου κυρίως για το μασονικό του περιεχόμενο που γαργάλησε βασανιστικά την περιέργειά μου. Με αφορμή την παράδοση για τα τρία στάδια μύησης που προβλέπει το τελετουργικό στη δραματουργία του μουσικού αυτού θαύματος, με ερωτήσεις επιχείρησα να προκαλέσω κάποια ανάλυση της έννοιας του τεκτονισμού στην εποχή του Μότσαρτ, προκειμένου να προχωρήσω σε μια σύγκριση με τη σημερινή σημασία του - πάντα στη βάση όσων κυκλοφορούν στην αγορά των μύθων και της φαντασίας, αφού μόνο ένας αληθινά μυημένος μπορεί να γνωρίζει τι είναι σήμερα. Η απάντηση ήταν αποστομωτική και αποτρεπτική: ουδεμία σύγκριση υφίσταται ανάμεσα στον τεκτονισμό εκείνης της εποχής και τον σημερινό! Άραγε ο διδάσκων τότε γνώριζε επακριβώς; Πιθανόν, διότι συνεργαζόταν και με το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών! ... Έκτοτε, δεν ασχολήθηκα ποτέ ξανά με το θέμα, αλλά παρακολούθησα κάποιες αδιάφορες παραστάσεις της όπερας, χωρίς καμιά σκηνοθετική προσέγγιση να με διαφωτίσει τόσο σχετικά με τα έγκατα της μοτσάρτειας δημιουργίας όσο η αναγνωστική προσέγγιση του ιταλού εικονοκλάστη θεατρανθρώπου των ημερών μας Ρομέο Καστελούτσι, ο οποίος κυριολεκτικά επανασυνδέει την Τέχνη με την Επανάσταση!

Από τα βασικά γνωρίσματα του θεάτρου του Καστελούτσι είναι ο χειρισμός της σκηνής ως πεδίου αινιγμάτων-σημείων. Το τρομερό αυτό παιδί θεωρεί πως το θέατρο στέκεται απέναντι στον θεατή όπως η Σφίγγα στον Οιδίποδα για να τον υποβάλει στη δοκιμασία των ερωτήσεων. Κι όπως δεν είναι εύκολο να αντιμετωπίσεις το αίνιγμα, έτσι δεν είναι εύκολο να αντιμετωπίσεις και τον τρόπο που χειρίζεται ο Ρομέο τη θεατρική εικόνα. Όμως στην περίπτωση του "Μαγικού Αυλού", τα πράγματα είναι πιο σαφή χωρίς βέβαια η λειτουργία της συνθήκης του αινίγματος να ακυρώνεται ή, έστω, να αμβλύνεται. Το σύγχρονο θέαμα χωρίζει ο σκηνοθέτης σε δύο τμήματα, με το δεύτερο να καταλαμβάνει αισθητά μεγαλύτερη έκταση.

Στο πρώτο μέρος, εισαγωγική σκηνή δείχνει έναν περφόρμερ-εργάτη να προσπαθεί να σπάσει με σιδερένιο λοστό έναν οριζόντιο λαμπτήρα φθορίου για να αρχίσει η όπερα. Όταν τον πετυχαίνει, αρχίζει η περίφημη μουσική εισαγωγή που ορίζει τα τρία στάδια τονικότητας και μουσικοθεατρικής μύησης! Με μουσικό φόντο την εισαγωγή, περφόρμερ με στολές αντιχημικής ή αντιπυρηνικής (;) προστασίας μαζεύουν τον σπασμένο λαμπτήρα, τον διπλώνουν στο τρίχρωμο χαλί (κόκκινο, μαύρο, μπλε) και με χορευτικές κινήσεις απομακρύνουν τη μόλυνση. Η σκηνή μοιάζει με τηλεοπτικό διαφημιστικό σποτ! Είναι πασιφανής ο σχολιασμός της μεταμοντέρνας χρήσης της κλασσικής μουσικής σε εξωκαλλιτεχνικές δραστηριότητες, αλλά σίγουρα δεν πρόκειται μόνο γι` αυτό.

Και το πρώτο μέρος δεν είναι μια συμβατική βραδιά όπερας! Ή μήπως είναι; Τα πάντα λευκά: σκηνικά, κοστούμια εποχής Μότσαρτ, όλα συνθέτουν μια ολόλευκη εικόνα που προστατεύεται από λευκό και διάφανο παραπέτασμα που χωρίζει σκηνή και πλατεία. Για να μη μεταδοθεί η μόλυνση; Από ποια πλευρά σε ποια; Το σημαντικότερο όμως στοιχείο της σκηνοθετικής γλώσσας του Καστελούτσι είναι η χρήση διπλής διανομής. Εννοώ ότι όλα γίνονται διπλά ή, για να το θέσω καλύτερα, ό,τι γίνεται δεξιά γίνεται και αριστερά! Τραγουδάει ο Παμίνο δεξιά; Ένας δεύτερος Παμίνο ανοιγοκλείνει το στόμα αριστερά. Και τούμπαλιν! Αριστερά και δεξιά τα ίδια! Βρισκόμαστε στο κάτασπρο, "πεντακάθαρο" βασίλειο της πλουτοκρατίας, με τις πόρνες που χορεύουν διασκεδαστικά και τους μαύρους δούλους που κουνάνε παντοιοτρόπως φτερά. Χολιγουντιανός πληθωρισμός και αμείλικτος σχολιασμός. Οι τραγουδιστές δεν παίζουν θέατρο ως είθισται σε κλασικά ανεβάσματα της όπερας, αλλά τραγουδούν μετωπικά σε αντικατοπτρικά όπως είπαμε γκρουπαρίσματα! Τι πιο κλασικό όμως κι από αυτό; Από το μυαλό μου δεν ξεκολλάει η σκηνή από το "E la nave va" του Φελίνι όπου οι θεοί της όπερας τραγουδούν στο μηχανοστάσιο προς τέρψιν των εργατών που ρίχνουν κι άλλο κάρβουνο! Ο σκηνοθέτης καυτηριάζει την ελιτίστικη αντίληψη για την οπερατική τέχνη και τον σύγχρονο καπιταλιστικό κόσμο της εκμετάλλευσης! Οι τραγουδιστές και οι χορεύτριες κατεξοχήν άγονται από πολλές μικρές περιστροφικές πλατφόρμες-σκηνές με σκοπό τη σημείωση μιας αέναης ανακύκλησης του κόσμου αυτού. Και μπορεί να φαίνονται όλα λευκά και ολοκάθαρα, τίποτε όμως πιο σκοτεινά υποτονικό δεν υπάρχει από αυτή την αιώνια ανακύκληση του κόσμου των αφεντικών και των δούλων, τίποτε πιο κλασικό από την ίδια την κλασική μουσική συνοδεία του Μότσαρτ! Πίσω στο κέντρο, λευκή εικόνα προσώπου που μπορεί και να υποβάλλει την εντύπωση καπνού πυρηνικής έκρηξης! Διότι όλο το λευκό αυτό τμήμα μια καλλιτεχνική πυρηνική έκρηξη είναι μέσα στο πολυτελές θέατρο των Βρυξελλών όπου παίζεται!

Η λευκή βόμβα του πρώτου μέρους έδωσε μεγαλύτερες εκρήξεις στο δεύτερο που φτάνουν να ακουστούν στα πέρατα του σύμπαντος! Και εδώ εισαγωγική σκηνή, με τρεις μητέρες που συλλέγουν το γάλα από τα στήθη τους με μηχανήματα και το ρίχνουν σε διάφανο οριζόντιο σωλήνα που αντικατοπτρίζει τον λαμπτήρα της πρώτης εισαγωγής! Αυτός ο σωλήνας με το μητρικό γάλα θα φωτίζει μέχρι το τέλος τη σκηνή που τώρα είναι εργοτάξιο γήινου χρώματος (βλ. μπρεχτικό θέατρο). Όλοι οι επί σκηνής συντελεστές με ίδιες φόρμες εργασίας και περούκες. Είναι ο κόσμος του μόχθου, το περίφημο προλεταριάτο. Κι εδώ τρομακτική ομοιογένεια! Και με εκπληκτικό τρόπο η όπερα του Μότσαρτ γίνεται πλέον ένα έργο από προλετάριους για προλετάριους, μια όπερα μέσα στην όπερα!

Το καινούριο στοιχείο της σκηνοθεσίας είναι τώρα ότι εισάγει και αληθινά πρόσωπα της πραγματικότητας, μη καλλιτέχνες, χωρισμένα σε δύο ομάδες. Πρόσωπα τυφλά που νικούν το φως και πρόσωπα καμένα που νικούν τη φωτιά! Όλα τα πρόσωπα μπολιάζουν την όπερα με προσωπικές αφηγήσεις για τους τρόπους που τραυματίστηκαν παντοτινά και σοκάρουν. Ξεχωρίζω τα εκτιθέμενα εργατικά ατυχήματα διότι συνδέονται με την ιδεολογική διάσταση της σκηνοθεσίας.  Ο Καστελούτσι δημιουργεί έτσι μια ένταση ανάμεσα στον πραγματικό κόσμο της σκηνής και τον μυθοπλαστικό της όπερας προκαλώντας μια νέα ανάγνωση του μοτσάρτειου αριστουργήματος! Και το κάνει με επιτυχία! Στην εξέλιξη της σκηνοθετικής δραματουργίας τυφλοί και καμένοι γνωρίζονται δια της αφής κι εγώ αναρωτιέμαι αν τελικά όλοι εμείς που έχουμε την όρασή μας βλέπουμε κανονικά...

Τίποτα όμως δεν κάνει τόσο μεγάλο θόρυβο όσο το φινάλε. Η βασίλισσα του σκότους θριαμβεύει: παίρνει το σωλήνα με το γάλα και το χύνει αριστερά. Ο σοφός Καστελούτσι προειδοποιεί για τα επικείμενα δεινά!

24 Σεπτεμβρίου 2018

«Θυέστης» ή ανθρωποφαγία

Δοκίμιο αρ. 26



Αριστερά ο Θυέστης-Ντεμιάν Αβίς με τα κεφάλια των παιδιών του στον σάκο και δεξιά ο Ατρέας-Τομά Ζολί, ξαπλωμένοι πάνω στην τράπεζα με την ευθεία γραμμή του θανάτου! Ο σχηματισμός θυμίζει αέτωμα, στοιχείο της κλασσικής αρχιτεκτονικής...



Ο μύθος των δίδυμων αδελφών Ατρέα και Θυέστη είναι γνωστός! Έχουν συμφωνήσει να κυβερνούν εναλλάξ στις Μυκήνες, όμως ο Ατρέας κατορθώνει να εξορίσει τον Θυέστη και να κρατήσει τα σκήπτρα μόνος του! Ο Θυέστης κάποια μέρα επιστρέφει με τα τρία παιδιά του και ο Ατρέας προσποιείται ότι θέλει να μοιραστεί το στέμμα μαζί του. Με αυτόν τον τρόπο κερδίζει χρόνο για να θυσιάσει τα τρία ανήψια του και πιθανούς σφετεριστές του θρόνου, να τα μαγειρέψει και να τα προσφέρει στον αδελφό του να τα φάει! Η υπόθεση παρέχει έξοχο δραματικό υλικό για τραγωδία, όμως δε σώζεται κάποιο ομόθεμο έργο από την ελληνική αρχαιότητα: ο περίφημος «Θυέστης» του Σοφοκλή έχει χαθεί. Ετσι, ο αμέσως επόμενος σταθμός ανήκει στον Σενέκα, τον μεγάλο ρωμαίο πολιτικό, ρήτορα, στοχαστή και δραματουργό του 1ου αιώνα μ.Χ., δάσκαλο του Νέρωνα.

Στον «Θυέστη» του Σενέκα, έργο που ναι μεν έχει μεταφραστεί πρόσφατα στα Ελληνικά από την Έφη Παπαδόδημα, ωστόσο δεν έχει παρουσιαστεί στην ελλαδική θεατρική σκηνή, παρακολουθούμε τη δραματοποίηση του μυθικού υλικού με την έμφαση να δίνεται στον ρόλο δραματουργού και σκηνοθέτη που αναλαμβάνει ο Ατρέας για να εκδικηθεί τον αδελφό του: ακόμα ένας εμφύλιος και μια ιστορία βασιλιάδων και εξουσίας σαν αυτές που θα χρησιμοποιήσει πολύ αργότερα ο Σαίξπηρ. Το έργο, τραγωδία εκδίκησης, χωρίζει σε δύο μεγάλα τμήματα ο μακρύς μονόλογος Αγγελιαφόρου, ο οποίος περιγράφει την ανατριχιαστική τελετή της ανθρωποθυσίας. Στο πρώτο μέρος, ο Ατρέας συλλαμβάνει το θεατρικό σχέδιο με σκοπό να προκαλέσει φόβο ακόμα και στους θεούς, στήνει την παγίδα του αδελφού του όπως ο κυνηγός στο θήραμα. Καταφθάνει ο Θυέστης με τα τρία παιδιά του από την εξορία και πειθαναγκάζεται να μοιραστεί την εξουσία. Άλλωστε δε θα μπορούσε να γίνει αλλιώς επειδή ο Ατρέας είναι ένας δαιμόνιος υποκριτής. Το δράμα μέσα στο δράμα λειτουργεί πια κατά το εικός και αναγκαίον! Ο Θυέστης είναι ένας ηθοποιός μέσα στο έργο που γράφει και σκηνοθετεί ο αδελφός του. Το δεύτερο μέρος καταλαμβάνει το δείπνο. Ο Θυέστης τρώει από το μαγειρεμένο κρέας των παιδιών του μέχρι να ανακαλύψει τη φοβερή αλήθεια και να ζητήσει αποδείξεις. Τις παίρνει και θρηνεί! Η παρένθετη θεατρική ψευδαίσθηση καταρρέει. Εν τέλει, δια της βίας η δύναμη του κράτους του Ατρέα επιβεβαιώνεται, το καθεστώς του διαιωνίζεται, η οικογενειακή του ηρεμία αποκαθίσταται!

Η παράσταση του «Θυέστη» που σκηνοθέτησε για το φετινό Φεστιβάλ της Αβινιόν ο Τομά Ζολί πραγματοποιήθηκε μπροστά από το φυσικό σκηνικό της Αυλής του Παλατιού των Παπών και ενσωμάτωσε την όψη του Παλατιού ως σύμβολο εξουσίας. Επί σκηνής δύο τεράστιες εικαστικές εγκαταστάσεις συμπλήρωσαν τη σταθερή σκηνογραφία του σκηνοθέτη και της Κριστέλ Λεφέμπρ: ένα κεφάλι αριστερά και ένα χέρι δεξιά, που δημιούργησαν μια ισχυρή εντύπωση αποσπασματικότητας και διαμελισμού! Προβολές στίχων του Σενέκα και απλών λέξεων προσέδωσαν ένα μπρεχτικό-πολιτικό στυλ στο διάβημα. Αξίζει να καταγραφεί ότι τις στιγμές επίκλησης στον Ήλιο, η λέξη προβλήθηκε σε όλες τις γλώσσες του κόσμου! Και το σχεδόν μόνιμα φωτιζόμενο αστέρι-υπόνομος στο κέντρο του πατώματος της σκηνής σημείωσε την κυριαρχία του αστερισμού της εξουσίας. Όμως δεν είναι το φως αυτό που επικράτησε σε αρκετά τμήματα, αλλά το σκότος, μεταφορά για το ζοφερό κράτος που κυριαρχεί και στις δικές μας μέρες… Σε αυτές τις σκοτεινές σκηνές, τα πρόσωπα φωτίστηκαν αποσπασματικά δημιουργώντας την εντύπωση ότι είναι βυθισμένα σε ένα πηχτό έρεβος!

Στο πρώτο μέρος, ο Ατρέας φόρεσε ένα κοστούμι με σύγχρονη γραμμή, της Σιλβέτ Ντεκέστ και της μόδας, χρώματος κίτρινου του μίσους και της δημιουργίας, με μαύρες πεταλούδες στην αριστερή ωμοπλάτη. Στα χέρια χρυσόσκονη και πολλά δαχτυλίδια. Στην κεφαλή, διπλό πράσινο στέμμα από πλέξιγκλας. Ανέθεσε στον Θυέστη βασιλικά καθήκοντα, όταν έβγαλε το ένα στέμμα και τον ανάγκασε να το φορέσει, όταν δηλαδή το στέμμα κλωνοποιήθηκε! Από εκείνη τη στιγμή και πέρα, έβαλε τον Θυέστη να παίξει σε ένα δράμα που ο ίδιος δημιούργησε με μαεστρία.

Το σύγχρονο προφίλ της παράστασης εγκαταστάθηκε καλύτερα στην κεντρική σκηνή της αφήγησης της θυσίας των παιδιών του Θυέστη. Η αφήγηση της Λαμιά Ρεγραγκί αναπαρέστησε με μεγάλη εσωτερικότητα και συγκίνηση τη φρικτή τελετουργία δείχνοντας πόση δύναμη και επενέργεια μπορεί να αποκτήσει στο θέατρο αν χρησιμοποιηθεί σωστά. Η αφήγηση πλαισιώθηκε και με παιδική-νεανική χορωδία με σημερινά ρούχα (άρνηση της κατεστημένης θεατρικότητας)! Πόσες φορές χρειάζεται να επαναληφθεί το επιχείρημα ότι το θέατρο είναι πάντα ένα τώρα? Οι παιδικές παρουσίες στη σκηνή μας συντάραξαν και μας προβλημάτισαν: οι ανθρωποθυσίες δεν είναι κάτι που συνέβαινε στο μακρινό παρελθόν. Ανθρωποθυσίες και "θυέστεια δείπνα" γίνονται και σήμερα στον βωμό πολιτικών αποφάσεων και σκοπιμοτήτων! Επιτέλους, πόσα παιδιά ακόμα θα θυσιάσει το υβριστικό αυτό σύστημα; Πόσες ζωές θα αφαιρέσει στους βωμούς της λογιστικής και των υπολογισμών; Τα παιδιά που μας κοιτάζουν και τραγουδούν θρηνητικά μάς υπενθυμίζουν ότι το δράμα αυτό μας αφορά!

Στο δεύτερο μέρος, στο σκηνικό προστέθηκε μια τηλεκατευθυνόμενη στενόμακρη τράπεζα για το απεχθές κι ανίερο φαγοπότι. Στην αριστερή κεφαλή κάθισε ο Θυέστης και στη δεξιά ο Ατρέας. Φόρεσαν ίδια λευκά κοστούμια με κεντημένες επάνω ανθισμένες αμυγδαλιές, που μαζί με τα σταμπωτά άνθη του τραπεζομάντηλου σημείωσαν την άνοιξη της εξουσίας, άνοιξη που αντιπαραβλήθηκε στο σκούρο περιεχόμενο του δράματος. Δεξιά κι Αριστερά τρώνε τα παιδιά τους σε ένα διαχρονικό τελετουργικό βακχικών διαστάσεων. Η συμβολική φύση της ανθρωποφαγίας σημειώθηκε με την τοποθέτηση άδειου δίσκου στη στενόμακρη τράπεζα, ενώ το διονυσιακό του πράγματος τονίστηκε από τις κανάτες πλήρεις αίματος των παιδιών! Πάνω στις τράπεζες που ανθίζουν, Δεξιά κι Αριστερά πίνουν το αίμα των παιδιών!

Όταν όλα αποκαλύφθηκαν και το θέατρο της εξουσίας του Ατρέα τελείωσε, τα δυο αδέλφια ξάπλωσαν το ένα απέναντι στο άλλο, συμμετρικά πάνω στην τράπεζα και μια φωτεινή γραμμή στην μπροστινή κώχη σήμανε την ευθεία γραμμή του θανάτου! Όλα αυτά στην Ευρώπη ενός νέου ανθρωποφάγου Ορθολογισμού αλλά και των περίφημων Δικαιωμάτων του Ανθρώπου… Απέραντη θλίψη…

21 Αυγούστου 2018

Ο "Φιλάργυρος" ή Βάλε τον καπιταλιστή στην κατάψυξη/"The Miser" or Put the capitalist in the freezer

Δοκίμιο αρ. 25



Ο Φιλάργυρος-Λοράν Πουατρενό μάς σημαδεύει με το δίκαννο αναζητώντας τα λεφτά του.


Αθάνατος Μολιέρος! Έγραψε τις σοβαρές, υψηλές κωμωδίες χαρακτήρων -"Ο Ταρτούφος", "Ο Μισάνθρωπος", "Ο Φιλάργυρος" κ.ά.- υπό την οικονομική και ηθική προστασία μεν του θεατρόφιλου βασιλιά Λουδοβίκου ΙΔ', διωκόμενος δε από τους θρησκόληπτους επειδή έθιξε με τον "Ταρτούφο" τον προσποιητό ένθρησκο βίο. Τόσο πολύ ενόχλησε το θρησκευτικό κατεστημένο της εποχής του, που απαγορεύτηκε η χριστιανική ταφή του, γι' αυτό και κηδεύτηκε νύχτα, κρυφά... Άλλωστε απαγορευόταν η ταφή των ηθοποιών σε κανονικό νεκροταφείο. Ολόκληρος ο βίος του υπήρξε μια αντίδραση, καθότι εξ αρχής επέλεξε τον δρόμο του θεάτρου απέναντι στη θέληση του πατέρα του. Στη "Μυθιστορία του κυρίου Μολιέρου" του Μπουλγκάκοφ, διαβάζουμε ότι, όταν ο πατέρας του έβαλε κάποιον κληρικό να πείσει τον Μολιέρο να ξεχάσει το θέατρο, μετά τη συνάντηση ο κληρικός πέταξε τα ράσα κι αφιερώθηκε στο σανίδι. Φτάνει στο σημείο να πει κάποιος ότι ο Μολιέρος ήταν ένας θεατρικός διάβολος τόσο στη ζωή όσο και στο έργο του. Το ίδιο το θέατρο με τη συμβολή του είναι ένας διάβολος που ξεσκεπάζει τους ανθρώπους για να δείξει την πραγματική τους ταυτότητα!

Αλλά και την υποκρισία που βασίλευε στην αυλή τού Βασιλιά Ήλιου καυτηρίασε πειράζοντας τους αριστοκρατικούς κύκλους. Θέλησε λοιπόν να γίνει ένας μεγάλος διορθωτής των ελαττωμάτων των συγχρόνων του και όχι μόνο... Μέσα από την αισθητική του Κλασικισμού, έπλασε χαρακτήρες υπερχρονικούς! Αναλύοντας το πορτρέτο ενός Φιλάργυρου, αναγνωρίζουμε τη λατινική κωμική παράδοση του Πλαύτου και του Τερέντιου, τον ερωτιάρη γερο-Πανταλόνε της Κομμέντια ντελ Άρτε, μα και τον σύγχρονο οικονομικό παράγοντα του άπληστου, ανάλγητου και τυραννικού καπιταλιστή! Αυτόν τον τελευταίο τύπο αναγνώρισε και ο σκηνοθέτης Λουντοβίκ Λαγκάρντ -γνωστός περισσότερο από τη συμμετοχή του στο Φεστιβάλ της Αβινιόν- και έφτιαξε μια παράσταση κριτική απέναντι σε ένα άλλο "θρησκευτικό ιδανικό" της δικής μας εποχής (Τσαρούχης), απέναντι στον τρέχοντα καπιταλισμό και, πιο συγκεκριμένα, στις σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα στις συνθήκες της νεοφιλελεύθερης οικονομίας. Ο Φιλάργυρος του Λαγκάρντ όμως, δηλαδή ο Αρπαγκόν του Λοράν Πουατρενό, είναι πιο επικίνδυνος, ακραίος και παράξενος, επειδή ανήκει στην παρούσα καπιταλιστική κατάσταση, όπου όλοι είμαστε εμπόρευμα προς πώληση. Το δείχνει πολύ καθαρά το σκηνικό του Αντουάν Βασέρ, καθώς είναι γεμάτο αμπαλαρισμένα σκηνικά αντικείμενα: θαρρείς πως ολόκληρο το νοικοκυριό, ακόμα και ο πολυέλαιος, είναι πακεταρισμένο για να μη χαλάσει, έτοιμο προς πώληση. Στη χρονική εκδίπλωση της παράστασης, εργάτες μεταφέρουν τα σκηνικά πακέτα (και κούτες τσιγάρων "Marlborough") αλλά και ηθοποιούς με χειροκίνητα ανυψωτικά μηχανήματα, τελικά αδειάζουν τη σκηνή, φανερά πάντα, στη θέα του κοινού -όπως γίνεται στο μπρεχτικό πολιτικό θέατρο!

Ο Αρπαγκόν του Λαγκάρντ λοιπόν είναι πολύ βίαιος λεκτικά και σωματικά απέναντι σε όλους και ιδίως προς την κόρη και τον γιο του. Η παράσταση βρίθει σωματικών ακροτήτων! Στις δύσκολες στιγμές, ο αδυσώπητος φιλάργυρος κρατάει δίκαννη καραμπίνα, που στρέφει ακόμα και στον εαυτό του όταν του κλέβουν τα λεφτά του. Χωρίς αυτά είναι ένα τίποτα. Ο φιλάργυρος χωρίς τα λεφτά του είναι ένα τίποτα. Μόνο σε αυτά πιστεύει και με αυτά ασχολείται. Στη σκηνή με τον εργάτη Λαφλές υψώνει το δίκαννο για να τον γδύσει τελείως και να τον ψάξει ως ύποπτο κλέφτη. Μέχρι και τον πρωκτό του ψάχνει με ιατρικό γάντι! Και του παίρνει τα ρούχα. Αργότερα, όταν ζητάει να ψάξουν όλη την πόλη και τα περίχωρα ακόμα για να βρεθούν τα λεφτά, στρέφει το δίκαννο εναντίον και των θεατών! Η εμφάνιση του όπλου στη σκηνή δείχνει πόσο επικίνδυνη, πόσο κρίσιμη και άγρια είναι σήμερα η κατάσταση προ του ενδεχόμενου να χάσουν κέρδη οι πλούσιοι. Όπως είπε ο αείμνηστος Τσαρούχης, οι πλούσιοι είναι ικανοί για τα χειρότερα εγκλήματα αν πρόκειται να χάσουν τα προνόμιά τους. Εννοούσε τα κέρδη τους!

Ο Λαγκάρντ επινοεί ένα σκηνοθετικό κείμενο που δίνει φρεσκάδα στις κλασικές αλήθειες του Μολιέρου. Ανασημασιοδοτεί το μολιερικό κείμενο κάνοντάς το να λειτουργήσει σε σύγχρονο περιβάλλον. Δεν ξέρω πραγματικά τι ή γιατί σόκαρε το κοινό. Το όπλο που κρατά ο Πουατρενό δε θα πρέπει να είναι γεμάτο! Ωστόσο μπορώ να αντιληφθώ ότι οι πνευματικές σφαίρες που εκτοξεύει μπορούν να σκοτώσουν. Μοιάζει σαν η εκφορά του λόγου να βγαίνει από το δίκαννο.

Στο τέλος, ο Λαγκάρντ διασκευάζει το κείμενο δίνοντας έμφαση στο ανευρεθέν κουτί με τα λεφτά του Αρπαγκόν. Μόνο που δεν είναι κουτί, αλλά μεγάλος καταψύκτης. Ο Πουατρενό μπαίνει μέσα και λούζεται με το χρυσάφι του. Κλείνεται εκεί σαν να γίνεται ο τάφος του. Τα λεφτά στο ψυγείο τι ωφελούν; Μια ανθοδέσμη πάνω στον καταψύκτη-τάφο του Φιλάργυρου. Είναι τραγωδία! Δε χρειάζεται να είσαι κομμουνιστής για να διαβάσεις σωστά το κριτικό σκηνοθετικό κείμενο. Δε χρειάζεται να είσαι κομμουνιστής για να ασκήσεις κριτική στη σύγχρονη οικονομική παλιοκατάσταση! Μπορείς να το κάνεις και από άλλη σκοπιά...

Και για να τελειώνω! Δεν ξέρω αν το όνομα του σκηνοθέτη μαρτυρεί κάποια συγγένεια με εκείνο το όνειδος του ΔΝΤ! Πάντως ο Λαγκάρντ τιμά την πατρίδα του και την Ευρώπη με μια ολοκάθαρη σκηνοθεσία που καιρό είχαμε να δούμε!

Μπράβο!








August 21, 2018

"The Miser" or Put the capitalist in the freezer

Essay No. 25


Immortal Molière! He wrote the serious, lofty character comedies - "Tartuffe, ou l' Imposteur", "L' Avare ou L'École du Mensonge", "Le Misanthrope" etc. - under the financial and moral protection of the theater-loving King Louis XIV, and being persecuted by the religious because he touched with the "Tartuffe" the pretended religious life. He disturbed the religious establishment of his time so much that his Christian burial was forbidden, so he was buried at night, secretly... After all, it was forbidden to bury actors in a normal cemetery. His entire life was a reaction, since he chose the path of the theater from the beginning against his father's will. In Bulgakov's "The Life of Monsieur de Molière", we read that, when his father had a clergyman persuade Molière to forget the theater, after the meeting the clergyman threw away his rags and devoted himself to the board. It goes so far as to say that Molière was a theatrical devil both in life and in his work. The theater itself with its input is a devil that unmasks people to show their true identity!

But he also exposed the hypocrisy that reigned in the court of the Roi Soleil by teasing the aristocratic circles. So he wanted to become a great corrector of the faults of his contemporaries and not only... Through the aesthetics of Classicism, he created timeless characters! Analyzing the portrait of a "Miser", we recognize the Latin comic tradition of Plautus and Terentius, the amorous old Pantalone of the Commedia dell' Arte, but also the modern economic factor of the greedy, painless and tyrannical capitalist! This last type was also recognized by the director Ludovic Lagarde -better known for his participation in the Avignon Festival- and he made a show criticizing another "religious ideal" of our time (Tsarouchis), facing current capitalism and, more specifically, the relationships that develop within the conditions of the neoliberal economy. But Lagarde's Miser, that is, Laurent Poitrenaux's Arpagon, is more dangerous, extreme and strange, because he belongs to the present capitalist situation, where we are all commodities for sale. Antoine Vasseur's set shows this very clearly, as it is full of unpacked props: you think the whole household, even the chandelier, is packed so that it won't spoil, ready to be sold. In the play's temporal unfolding, workers carry stage packages (and "Marlborough" cigarette boxes) and actors with manual hoists, eventually emptying the stage, apparently always, in full view of the audience - as is done in Brecht's political theater!

Lagarde's Arpagon is therefore very violent verbally and physically towards everyone and especially towards his daughter and son. The show is full of physical extremes! In difficult times, the relentless moneylender carries a double-barreled rifle, which he even points at himself when his money is stolen. Without them he is nothing. A miser without his money is nothing. He only believes in money and deals with money. In the scene with the laborer La Flèche raises the double barrel shotgun to strip him completely and search him as a suspected thief. He even searches his anus with a medical glove! And he takes his clothes. Later, when he asks them to search the whole city and the surrounding area to find the money, he turns the gun against the spectators too! The appearance of the gun on the scene shows how dangerous, how critical and wild the situation is today before the possibility of the rich losing profits. As Tsarouchis said, the rich are capable of the worst crimes if they are to lose their privileges. He meant their profits!

Lagarde invents a directing text that gives freshness to the classic truths of Molière. It redefines the text of "The Miser or The School for Lies" by making it work in a modern setting. I don't really know what or why it shocked the public. The gun that Poitrenaux is holding should not be loaded! However I can see that the spiritual bullets it fires can kill. It seems as if the utterance of the word is coming out of the rifle.

At the end, Lagarde adapts the text by emphasizing the found box of Arpagon's money. Except it's not a box, but a large freezer. Poitrenaux enters and bathes in his gold. He closes himself there as if it were his tomb. What's the use of money in the fridge? A bouquet on the freezer-tomb of Filargyros. It's a tragedy! You don't have to be a communist to read the critical directorial text correctly. You don't have to be a communist to criticize the modern economic stalemate! You can do it from another point of view...

And to finish! I don't know if the director's name shows any affinity with that disgrace of the IMF! However, Lagarde honors his home country and Europe with a completely clear direction that we haven't seen in a long time!

08 Ιουλίου 2018

Πολυεθνικές "Τρωάδες" στους Δελφούς

Δοκίμιο αρ. 24



Η Νιόβη Χαραλάμπους ως συνταρακτική Ανδρομάχη την ώρα που θρηνεί τον Αστυάνακτα και μετά τον κατατρώγει (ωμοφαγία).



Πληθαίνουν οι παραστάσεις που μεταδίδονται ζωντανά μέσω του διαδικτύου κι έτσι η παραδοσιακή εμπειρία του να πηγαίνεις θέατρο αλλάζει, όπως αλλάζει και η παλαιότερη αντίληψη ότι το θέατρο εξ ορισμού είναι ένα περιορισμένης εμβέλειας επικοινωνιακό σχήμα. Με την τεχνολογική συνδρομή, μια παράσταση μπορεί πια να απευθύνεται σε απεριόριστο κοινό χωρίς να καταργείται η αίσθηση του "εδώ και τώρα". Για την ακρίβεια, μπορεί το "εδώ" (ο τόπος της θέασης και του θεατή) να μην είναι το "εκεί" (ο τόπος της παράστασης) ή, αλλιώς, το "εκεί" να μετατρέπεται σε ένα απέραντο "εδώ", πάνω από όλα όμως διατηρείται η ουσία του "συμβαίνει τώρα". Ταυτόχρονα αναιρείται και η εμπορική διάσταση του θεατρικού φαινομένου, αφού ο διαδικτυακός (τηλε)θεατής του θεάτρου δεν πληρώνει εισιτήριο και κατά συνέπεια γίνεται δέκτης προσφοράς θεάτρου -την οποία άραγε αντιμετωπίζει για τον λόγο αυτό και ευνοϊκότερα; Το βέβαιο πάντως είναι πως η ζωντανή μετάδοση της θεατρικής παράστασης αποσκοπεί αλλού... Και, στην περίπτωση των "Τρωάδων" του Θεόδωρου Τερζόπουλου που με απασχολεί τώρα (Αρχαίο Θέατρο Δελφών, 7 Ιουλίου 2018), ο πολυεθνικός θίασος από έξι χώρες (Βοσνία, Ελλάδα, Ισραήλ, Κροατία, Κύπρος, Συρία) θέτει ως επιβεβλημένη την ταυτόχρονη θεατρική επικοινωνία με ένα πολυεθνικό κοινό, η υπέρβαση των ορίων τίθεται ...από κατασκευής!

Πρόκειται για μια ακόμη από τις σοβαρές εκείνες στιγμές του θεάτρου που αξίζει να δουν όσο το δυνατόν περισσότεροι, αν όχι όλοι! Διότι, καθώς υποδεικνύει και η σκηνική εγκατάσταση του Τερζόπουλου, η στρατιωτική μπότα, όπου κι αν πατάει, όποιος κι αν τη φοράει, είναι μπότα και είναι πάντα μαύρη. Την εγκατάσταση αυτή θα ανελάμβανε ο Γιάννης Κουνέλλης, όμως δεν πρόλαβε. Ωστόσο, η εικαστική αναφορά στο έργο του δεν παύει να υπάρχει έστω κι έτσι... Μαύρες στρατιωτικές μπότες λοιπόν (άρβυλα), χρησιμοποιημένες (δε γνωρίζω πού τις βρήκε ο Τερζόπουλος, αλλά δεν έχει ιδιαίτερη σημασία, αφού η μπότα είναι πάντα μπότα), είναι τοποθετημένες στην ορχήστρα σε σχήμα σπείρας (του Αρχιμήδη) που εκκινεί από το κέντρο. Για να είμαι ακριβής, η σπείρα αυτή -του θανάτου- εγγράφεται σε έναν κύκλο από μπότες, στον κύκλο της βίας και της επιβολής. Κατά τη διάρκεια της παράστασης, οι γυναίκες του θιάσου τις σκορπίζουν είτε με τα βήματά τους είτε με τα χέρια χαλώντας τους κυκλικούς σχηματισμούς, αποδομώντας τη σπείρα και τον κύκλο της βίας! Όμως δρουν και πάσχουν πάντα στο ίδιο τοπίο από σκόρπιες μπότες, σκόρπιες κι αυτές σαν αντικείμενα... Όπως στην τραγική έκβαση με τον κοπετό*, καθώς περιμένουν να τις πάρουν για λάφυρα οι νικητές. (Η ανάμνηση του θρυλικού "Café Müller" της αξέχαστης Πίνα Μπάους, με τους χορευτές να κινούνται ανάμεσα στα σκόρπια τραπεζοκαθίσματα, με κυνηγάει κι εδώ, άλλη μια φορά...)

Σε αυτό το διάβημα, ο τερζοπουλικός φορμαλισμός υπηρετεί έξοχα το ιδεολογικό περιεχόμενο των "Τρωάδων" του Ευριπίδη. Η δε ύπαρξη ισορροπίας ανάμεσα στη σωματικότητα και την πνευματικότητα το καθιστά εξαιρετική περίπτωση. Αυτό που θέλω να πω είναι ότι η μορφή δε λειτουργεί σε βάρος του περιεχομένου, δεν έχουμε επίδειξη της μεθόδου Τερζόπουλου, αλλά χρήση αυτής για να μεταδοθεί το νόημα. Μάλιστα, στη σκηνή Μενελάου και Ελένης, η ειρωνική διαγραφή των χαρακτήρων, που ενυπάρχει στο ευριπίδειο λιμπρέτο, ουσιοποιείται υποδειγματικά. Να μου επιτραπεί η έκφραση: ο Τερζόπουλος ξεσκίζει την -γεμάτη φρουφρού, οπερατικές κορώνες και αρχαία ελληνικά- τηλεοπτική Ελένη με πίστη στο ευριπίδειο πνεύμα, το ίδιο και τον Μενέλαο με το σιδερένιο δεξί χέρι. Τολμώ να πω ότι εδώ ξεφτιλίζεται ολάκερη η Δεξιά, κάτι που μου θυμίζει ένα άλλο διάβημα, όπου ξεφτιλιζόταν η Αριστερά, τη "Λυσιστράτη" του Μαρμαρινού. Αλλά η διατύπωση είναι τουλάχιστον άστοχη, διότι δεν είναι δυνατό να ξεφτιλίσεις κάτι που έχει ήδη φροντίσει να ξεφτιλιστεί μόνο του!

Ειλικρινά έχω βαρεθεί -είκοσι χρόνια τώρα- να γράφω για το θέατρο. Όχι ότι μου το ζητεί κάποιος ή μου το επιβάλλουν. Και το θέατρο του Τερζόπουλου, νεκρόφιλο, ανθρωπολογικό, είναι πια γνωστό σε όποιον ενδιαφέρεται για αυτή την τέχνη και παρακολουθεί. Αλλά είναι κάτι στιγμές θεάτρου, που σε υποχρεώνουν να ασχοληθείς και να μιλήσεις. Όπως η στιγμή από τις "Τρωάδες" του Τερζόπουλου με τη Νιόβη Χαραλάμπους-Ανδρομάχη που θρηνεί και κατατρώγει τον Αστυάνακτα για να μην πέσει στα χέρια των εχθρών. Παιδί δεν υπάρχει στη σκηνή, μόνο ένα κουτί κι ένα τεμάχιο κόκκινου υφάσματος. Το παιδί είναι απλώς ένα κόκκινο πανί. Το κόκκινο πανί είναι το αίμα που τρέχει από την ωμοφαγία. Η Νιόβη υπερβαίνει τα πάντα και σε αναγκάζει να κοιτάξεις στα μάτια την ουσία. Ναι, ακολουθεί τη μέθοδο Τερζόπουλου, αλλά δεν είναι αυτοσκοπός η προβολή αυτής της μεθόδου. Με αυτόν τον τρόπο η ηθοποιός τη δικαιώνει καλύτερα και της αποδίδει την πραγματική της υψηλή αξία. Ξεχνάς τα πάντα εκείνη την ευλογημένη στιγμή: το θέατρο, τον συγγραφέα, τον σκηνοθέτη... Δε σε απασχολεί το θέμα της ερμηνείας. Έχεις την τύχη να βλέπεις ολόγυμνη την αλήθεια, καθώς η μορφή ταυτίζεται με το περιεχόμενο. Για τη Νιόβη Χαραλάμπους λοιπόν θέλω περισσότερο να γράψω αυτό το κείμενο. Την κόρη του Νίκου Χαραλάμπους και της Μαρίας Μίχα, οι οποίοι, εκτός των άλλων, χάρισαν στο θέατρό μας ένα τέτοιο διαμάντι.



* Κοπετό ονομάζω τα χτυπήματα των χεριών στο έδαφος της ορχήστρας.

02 Απριλίου 2018

Για τον Φαν Μάνεν του μπαλέτου

Ενσταντανέ από το αφιέρωμα στον Χανς φαν Μάνεν που παρουσίασε το Εθνικό Μπαλέτο της Ολλανδίας το 2017: "Metaforen" (1965), "Adagio Hammerklavier" (1973), "Frank Bridge Variations" (2005).

Η ΚΑΛΑΙΣΘΗΣΙΑ είναι αναμφισβήτητα η βασικότερη αρχή στο χορευτικό σύμπαν του Χανς φαν Μάνεν, του 86χρονου σήμερα χορογράφου από την Ολλανδία που έχει σφραγίσει ανεξίτηλα το μπαλέτο και γενικά τον έντεχνο χορό, στη χώρα του και όχι μόνο. Την καλαισθησία υπηρετεί εδώ και επτά δεκαετίες, επειδή τον ενδιαφέρει πάνω από όλα ο τρόπος που προσλαμβάνει ο θεατής το χοροθέαμα στην παράσταση. Και βέβαια την καλαισθησία δεν μπορεί παρά να εγγυάται η καθαρότητα της μορφής, των κινητικών μοτίβων και της ανάπτυξης της χορογραφίας. Όσον αφορά το περιεχόμενο, δηλαδή την αφήγηση κάποιας ιστορίας, δεν τον απασχολεί ιδιαίτερα, αφού δε θεωρεί τον εαυτό του καλό αφηγητή, ωστόσο δεν την απορρίπτει εντελώς. Για όλους αυτούς τους λόγους, αποφεύγει συστηματικά, σε όλη την καριέρα του, τη δημιουργία ολόκληρων μπαλέτων. Έτσι, ο περιορισμός της έκτασης, δηλαδή η δημιουργία κομματιών, του επιτρέπει να έχει τον απόλυτο και ακριβή έλεγχο του υλικού του. Εν τέλει, ο χορός του είναι προϊόν υβριδισμού. Επηρεασμένος στην αρχή από τη Γκράχαμ και τον Μπαλανσίν, αναμιγνύει κλασικό και μοντέρνο χορό με στοιχεία από τις πολεμικές τέχνες, τη γυμναστική και την καθημερινότητα του σώματος, για να συνθέσει τελικά το προσωπικό του, αναγνωρίσιμο στιλ.

Παράλληλα, ένα διάστημα ο Φαν Μάνεν ασχολείται με τη φωτογραφία. Δεν είναι απόλυτα σαφές αν η φωτογραφική οπτική των πραγμάτων επηρεάζει καθοριστικά τη χορογραφική αισθητική του ή το αντίστροφο, το βέβαιο όμως είναι ότι η φωτογραφικότητα είναι συστατική ποιότητα του συνόλου της δουλειάς του. Άλλωστε κοινά ανάμεσα στη χορογραφική του γλώσσα και τη φωτογραφική είναι τα θέματα του φύλου και της σεξουαλικότητας, με τον ερωτισμό να περισσεύει και στους δύο τομείς. «Αυτό που συμβαίνει ανάμεσα σε δύο ανθρώπους», λέει το 2007, «είναι πάντα ερωτικό. Χωρίς ερωτισμό, δεν υπάρχει ζωή». Έτσι, συναντάμε στο έργο του πλήθος από «ανεξάρτητα ντουέτα» -μάλιστα «σε απειλητικό βαθμό» λέει ο ίδιος. Κι ωστόσο, στην αναγνωρισμένη διεθνώς ενασχόλησή του με τη φωτογραφία, ο ομοερωτισμός δηλώνεται ευθέως, ενώ στους χορούς του προβληματίζει η απουσία της ίδιας τόλμης. Ίσως αυτός ο συντηρητισμός είναι που τον οδηγεί να αναζητήσει διέξοδο σε άλλη τέχνη.

Το αφιέρωμα -ακόμα ένα- στον «Φαν Μάνεν του Μπαλέτου», που παρουσίασε τον Σεπτέμβρη του 2017 το Εθνικό Μπαλέτο της Ολλανδίας, αποτελούμενο από τρία έργα του (“Metaforen”, “Adagio Hammerklavier”, “Frank Bridge Variations”) -δηλαδή από την αρχή, τη μέση, ας πούμε, και το τέλος της καριέρας του- μας δίνει θέα στο σύνολο της πολυάριθμης (πάνω από 120 κομμάτια) χορογραφικής του δημιουργίας για να δούμε τα θεμελιώδη ποιοτικά της γνωρίσματα και να κατανοήσουμε γιατί συγκαταλέγεται στους μεγάλους του χορού.

Είναι αδύνατο να χαθεί ο θεατής σε δαιδαλώδεις ατραπούς και νεφελώματα στη χορευτική σκηνή του ολλανδού μάστερ, όπου όλα χωροθετούνται με εύσχημο τρόπο. Οι σωματικές σχέσεις διαγράφονται με σαφήνεια, απλότητα και συμμετρία, καθώς εδραιώνεται η ισχυρή εντύπωση ότι η κίνηση διπλασιάζεται και πολλαπλασιάζεται μέσα από αόρατους καθρέπτες, όχι μόνο μέσα στο ίδιο το κομμάτι αλλά και από έργο σε έργο.

Η φωτογραφικότητα είναι παρούσα στα αναρίθμητα ενσταντανέ των χορογραφιών. Ειδικά στο “Adagio Hammerklavier”, το οποίο θεωρείται το αριστούργημα του Βαν Μάνεν, ο θεατής χαίρεται να απαθανατίζει με το φακό της μνήμης ή της φωτογραφικής μηχανής τις καταλήξεις των κινητικών φράσεων και των επαναλαμβανόμενων μοτίβων. Ψηλά στο φόντο της σκηνής, κυματίζει μεγάλη κουρτίνα κι έτσι παραλληλίζεται με τους ωραίους κυματισμούς της κίνησης. Στο πιάνο η Όλγα Κοζιίνοβα δένει τη μουσική του Μπεετόβεν άρρηκτα με τη χορογραφία και οι χορευτές ταυτίζονται και αισθάνονται ανεπανάληπτα ακόμη και τον παραμικρό απόηχο νότας… Ναι, είναι αριστούργημα!

28 Μαρτίου 2018

Έντα Γκάμπλερ

Δοκίμιο αρ. 22




Η Έντα Γκάμπλερ είναι κόρη στρατηγού, εκπαιδευμένη από τον πατέρα της στη σκοποβολή και την ιππασία, αναθρεμμένη στον σκληρό κόσμο των ανδρών, ένα δύσκολο και ανικανοποίητο πλάσμα. Όταν ανοίγει η αυλαία του φερώνυμου δράματος του Χένρικ Ίμπσεν (1890), τη βρίσκουμε συμβατικά παντρεμένη με έναν κοινωνικά κατώτερό της άνδρα, αλλά πολλά υποσχόμενο μελετητή της ιστορίας του πολιτισμού, τον Γιόργκεν Τέσμαν. Πολυπόθητη γυναίκα, περιζήτητη νύφη, τον επέλεξε ανάμεσα στους υποψήφιους μνηστήρες επειδή της έταξε τα περισσότερα, πράγμα που σημαίνει ότι ενδιαφέρεται σημαντικά για τη διατήρηση των ανέσεων και την καλή ζωή που απαιτεί η αριστοκρατική καταγωγή της. Ωστόσο, το ανικανοποίητο του χαρακτήρα της δεν υπόσχεται κι αυτό την ευτυχία ούτε και υπό αυτούς τους όρους… Αδιάφορη εγωίστρια απέναντι στον σύζυγό της, υπεροπτική προς τη θεία του, Γιουλιάνε Τέσμαν, πλήττει αφόρητα μέσα στο γάμο της όχι τόσο εξαιτίας της ανιαρής καθημερινότητας ή της έλλειψης σκοπού όσο εξαιτίας -το εξομολογείται στον δικαστή Μπρακ- της «κλίσης της να πλήττει μέχρι θανάτου»! Ώσπου εμφανίζεται ξανά ο παλιός της «σύντροφος» και «πολύ στενός φίλος» Έιλερτ Λέβμποργκ, συγγραφέας με πρόσφατη μεγάλη επιτυχία, ο οποίος ετοιμάζεται να εκδώσει το νέο του βιβλίο για το μέλλον του πολιτισμού και έτσι να διεκδικήσει την ίδια καθηγητική θέση που επιθυμεί και ο Γιόργκεν Τέσμαν προκειμένου να ανταποκριθεί στις προσδοκίες της απαιτητικής συζύγου του. Ο Έιλερτ θυμίζει στην Έντα ότι είναι μια Γκάμπλερ όταν την αποκαλεί επίμονα με το πατρικό της. Και ο γάμος απειλείται πολλαπλά.

Όμως η Έντα έχει και άλλον ανοιχτό λογαριασμό από το παρελθόν της με τον Έιλερτ: κάποτε είχε υψώσει το όπλο της εναντίον του δειλιάζοντας να πατήσει τη σκανδάλη. Η παρούσα δραματική στιγμή επισπεύδει τη στιγμή της εξόφλησης και η Έντα είναι τώρα πάλι αντιμέτωπη με το φράγμα της δειλίας της. Με το έργο αυτό, ο Ίμπσεν τής παρέχει την κατάλληλη ευκαιρία να το ξεπεράσει και να απαλλαγεί από τη θανατηφόρα πλήξη της, να παίξει σοβαρά με τα πιστόλια της, να φερθεί επιτέλους σαν πραγματικός άνδρας στο ανδροκρατούμενο περιβάλλον της. Εν τέλει, μας προσφέρει μια μοντέρνα τραγωδία, που θα μπορούσε κάλλιστα να έγραφε ο Ευριπίδης αν ζούσε στην εποχή του σπουδαίου συγγραφέα από τη Νορβηγία. Είναι αρκετές οι στιγμές του δράματος όπου η Έντα θυμίζει ευριπίδεια ηρωίδα, κορυφαία ωστόσο εκείνη της καύσης του χειρόγραφου βιβλίου του Έιλερτ: ρίχνει στη φωτιά το «πνευματικό παιδί» του αντιπάλου του άνδρα της και παράγει έναν μακρινό απόηχο της Μήδειας: «Τώρα καίω, - τώρα καίω το παιδί» (μτφρ. Μαργαρίτα Μέλμπεργκ). Συμβολικά άλλωστε σκοτώνει και το παιδί που -ή θα μπορούσε να- κυοφορεί διαψεύδοντας την ύπαρξή του. Ο ρεαλισμός σε αυτό το σημείο συμβαδίζει με τον συμβολισμό. Η καταστροφική Έντα μαζί με το βιβλίο σκοτώνει και οποιοδήποτε μέλλον, καθότι το βιβλίο έχει ως περιεχόμενο το μέλλον του πολιτισμού. Το τραγικό λοιπόν έχει ονοματεπώνυμο και η τραγωδία τίτλο-κλειδί! Κατ’ ουσίαν, η Έντα δε γίνεται ποτέ αληθινή Τέσμαν. Πολεμάει με κάθε τρόπο για να παραμείνει μία Γκάμπλερ. Δηλαδή ένα σκοτεινό πρόσωπο που θα πυροδοτεί ερμηνείες στους αιώνες των αιώνων. Ο Ίμπσεν μιμείται με τόση ικανότητα και ακρίβεια τη ζωή, ώστε αφήνει ανοιχτά όλα τα απαραίτητα κενά που καθιστούν δυσχερή μια τελεσίδικη ερμηνεία. Είναι συγκλονιστικό το ότι κάτω από κάθε φράση της Έντας, κάθε λέξη και κάθε νεύμα, χαίνει απειλητική η άβυσσος. Ακόμη και η πιο πιστή περιγραφή των γεγονότων του δράματος δε μας απαλλάσσει από το σπέρμα της ερμηνείας…

Η Μάριτ Μουμ Άινε, η οποία σκηνοθετεί και χορογραφεί την «Έντα Γκάμπλερ» για το Εθνικό Μπαλέτο της Νορβηγίας, αναγνωρίζει στον συμπατριώτη της κάτι από το αρχαιοελληνικό τραγικό θέατρο και προσθέτει στη χοροθεατρική ερμηνεία της εξαιρετικά χορικά. Όμως η προσέγγισή της είναι αρκετά σύγχρονη, καθώς το κινητικό λεξιλόγιο της παράστασης κυμαίνεται από τον σύγχρονο χορό μέχρι την καθημερινή σωματική εκδήλωση, μάλιστα με απόλυτη ισορροπία. Παρακολουθεί προσηλωμένη το δράμα του Ίμπσεν και συχνά παραλληλίζει χρονοσκηνικά τα γεγονότα του παρελθόντος με σκηνές του παρόντος σαν να θέλει να δώσει μια ρεαλιστική εξήγηση όσων συμβαίνουν. Η παράσταση αρχίζει με τη μικρή Έντα να μεγαλώνει ανάμεσα στα πόδια των ανδρών. Στη συνέχεια, η Άινε παρατάσσει και άλλες εξωδραματικές σκηνές του μύθου, ανάμεσα στην ανύπαντρη Έντα και τον Έιλερτ, ανάμεσα στην κόρη και τον πατέρα της. Ειδικά στην πρώτη, καταλήγει με την Έντα ολόγυμνη να σημαδεύει με το όπλο τον Έιλερτ. Η Άινε τοποθετεί την Έντα με την πλάτη στους θεατές όχι από σεμνοτυφία, αλλά επειδή δε θέλει να προβάλει τη γυναικεία φύση της.

Ευρηματική είναι η χοροθεατρική συνάντηση του Γιόργκεν με τη θεία Τέσμαν, όπου η δεύτερη πλέκει τεράστιο το ένα μανίκι από τη ζακέτα του ανεψιού της. Το μανίκι συμβολίζει αφενός τον ομφάλιο λώρο που τον συνδέει με τη θεία του σαν να είναι μητέρα του, αφετέρου το βάρος που σηκώνει η θεία Τέσμαν για να επιτύχει ο γάμος: έχει υποθηκεύσει ως εγγυήσεις τα μερίσματα που έχει με την ετοιμοθάνατη αδελφή της.

Μια δραματουργική διαφοροποίηση ή παρέκκλιση παρατηρείται αργότερα. Κατά την είσοδο της κυρίας Έλβστεντ, τοποθετείται εμβόλιμα σκηνή σχολικού εκφοβισμού μεταξύ των μικρών συμμαθητριών Έντας και Έλβστεντ, καθώς η πρώτη δεν τραβάει τα μαλλιά τής δεύτερης (το υποδεικνύει το κείμενο), αλλά της αρπάζει το κολατσιό και της χύνει το γάλα μέσα στη σχολική τσάντα.

Υπέροχη είναι και η σκηνή όπου η Έντα αποφασίζει να καλέσει σε μονομαχία το παρελθόν της για να τελειώνει με αυτό μια και καλή. Ανοίγει τη μεγάλη κασετίνα με τα δύο πιστόλια και προσφέρει το ένα στον Έιλερτ. Δε φαντάζεται όμως πως αυτή η μονομαχία θα έχει δύο νεκρούς.

Ο Νιλς Πέτερ Μόλβερ συνθέτει το κατάλληλο μουσικό περιβάλλον για τη χοροθεατρική περίσταση. Ξεχωρίζουν τα τμήματα με την τρομπέτα που χρησιμοποιείται σαν καταθλιπτικό σαξόφωνο.

Στο φινάλε, τα πράγματα είναι ξεκάθαρα για την Άινε, η οποία θεωρεί απαραίτητη και μια σκηνογραφική λύση για να κωδικοποιηθεί μια αλησμόνητη εικόνα. Ένα παραλληλόγραμμο βάθρο-πλαίσιο χρησιμοποιείται σαν πρέσα για τη συντριβή της Έντας Γκάμπλερ και την αυτοκτονία της στα υπόγεια της σκηνογραφικής αυτής κατασκευής. Η Έντα, αυτό το ατίθασο άλογο, δεν μπορεί τελικά να ανεβεί στο βάθρο. Επάνω του είναι ο Γιόργκεν με την Τέα, που μέσα από τις σωζόμενες σημειώσεις προσπαθούν να αποκαταστήσουν το καμένο βιβλίο και άρα -συμβολικά- το μέλλον του πολιτισμού, και ο δικαστής Μπρακ. Το δραματικό βάρος των τριών προσώπων που πέφτει πάνω στην Έντα και τη συνθλίβει οπτικοποιείται κυριολεκτικά, καθώς η παραλληλόγραμμη κατασκευή κλ(ε)ίνει σαν μέγγενη, ενώ η Έντα οδηγείται με τη βία στον αυτοπυροβολισμό της, το «ωραίο τέλος» που οραματιζόταν πάντα σαν ηρωίδα αρχαιοελληνικού δράματος. Αλλά και σε αυτή την εικόνα η ερμηνεία καραδοκεί. Η Έντα βρίσκει στο τέλος δικαστές τα τρία αυτά πρόσωπα, όμως δεν είναι και οι τρεις ηθικά ισότιμοι. Ο δικαστής Μπρακ, ένας ωμός και ανήθικος εκβιαστής, …κατηφορίζει στο κεκλιμένο επίπεδο της κατασκευής.