31 Οκτωβρίου 2025

Μια όπερα-περφόρμανς από την Αμπράμοβιτς/An opera-performance by Abramović

 Δοκίμιο αρ. 45


Η Μαρίνα Αμπράμοβιτς-Κάλλας στο διαμέρισμά της στο Παρίσι!
(πνευματικά δικαιώματα φωτογραφίας: Tristram-Kenton)


Η συνάντηση της περφόρμανς με την όπερα αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα φαινόμενα της σύγχρονης σκηνικής δημιουργίας. Η όπερα, ως σύνθετο είδος που συνδυάζει μουσική, θέατρο, λόγο και σκηνική εικόνα, ήταν ανέκαθεν ένα κατεξοχήν «ολικό έργο τέχνης». Η Performance Art, αφ’ ετέρου, γεννημένη μέσα από τα κινήματα της πρωτοπορίας του 20ού αιώνα (φουτουρισμός, ντανταϊσμός, fluxus, σωματική τέχνη των δεκαετιών 1960 και 1970), ανέτρεψε τις παραδοσιακές μορφές θεάματος, δίνοντας προτεραιότητα στη σωματική παρουσία, τη διάρκεια, την «αυτοθυσία» και την αμεσότητα του καλλιτέχνη.

Η σύζευξη των δύο μορφών άρχισε να διαφαίνεται ήδη από τα μέσα του 20ού αιώνα, όταν σκηνοθέτες και συνθέτες αναζητούσαν νέους τρόπους να επανανοηματοδοτήσουν την όπερα: από τον Ρόμπερτ Γουίλσον και τις οπερατικές του συνεργασίες με τον Φίλιπ Γκλας, έως τη Μέρεντιθ Μονκ και τη Λόρι Άντερσον, που διεύρυναν τα όρια της φωνητικής και της σκηνικής πράξης. Στις αρχές του 21ου αιώνα, καλλιτέχνες όπως η Μαρίνα Αμπράμοβιτς επαναφέρουν αυτή τη συνάντηση με νέους όρους, εμβαθύνοντας στη «δραματουργία του σώματος» και στην τελετουργική διάσταση του πάθους που η όπερα πάντα ενσάρκωνε. Η σύγχρονη «οπερατική περφόρμανς» αναδεικνύει έτσι μια νέα, μεταδραματική μορφή τραγικότητας, όπου η φωνή και το σώμα λειτουργούν ως τόποι ύπαρξης και εξάντλησης της ίδιας της τέχνης.

Στους «7 Θανάτους της Μαρίας Κάλλας» (“7 Deaths of Maria Callas”, 2020), η Αμπράμοβιτς μετατρέπει τη σκηνή της όπερας σε χώρο βιωματικής περφόρμανς, όπου η φωνή, το σώμα και ο θάνατος συγχωνεύονται σε μια τελετουργία μνήμης και ταύτισης. Εδώ, δεν επιχειρεί απλώς μια βιογραφική αναπαράσταση της Μαρίας Κάλλας, αλλά μια τελετουργική επανενσάρκωση της φωνής και του πάθους της, μέσα από επτά θανάτους διάσημων ηρωίδων του οπερατικού ρεπερτορίου: Βιολέττα (H.H. Park), Τόσκα (S. Zanetti), Δεισδαιμόνα (L. Hawkins), Τσιο-Τσιο-Σαν (K. Howarth), Κάρμεν (N. Karyazina), Λουτσία (A. Zaharia) και Νόρμα (L. Fagan), υπό τη μουσική διεύθυνση του Yoel Gamzou. Η δραματουργία του σώματος αποτελεί τον πυρήνα της σκηνικής γραφής της. Από τις πρώιμες περφόρμανς της δεκαετίας του 1970, αντιμετώπιζε το σώμα ως τόπο ακραίας εμπειρίας, καταγραφής του χρόνου, της αντοχής και της θνητότητας. Στο συγκεκριμένο έργο, το σώμα παύει να είναι απλώς μέσο έκφρασης και καθίσταται φορέας μνήμης και μετουσίωσης. Η περφόρμερ προσφέρει το σώμα της ως αγωγό της φωνής της Κάλλας· ένα σώμα που δεν τραγουδά, αλλά «μιλά» μέσα από τη σιωπή, τη στάση, την αναπνοή και την τελετουργική εικονική επανάληψη του θανάτου. Η φυσική της παρουσία, ακίνητη ή ελάχιστα κινούμενη, παραπέμπει στην ιεροτελεστική διάσταση της στατικότητας, όπου η παρατεταμένη διάρκεια μετατρέπεται σε πνευματική ένταση.

Κατά τη διάρκεια της παράστασης, οι επτά θάνατοι των οπερατικών ηρωίδων προβάλλονται διαδοχικά με ισάριθμα βίντεο (video art από τον Nabil Elderkin) στο τεράστιο φόντο με πρωταγωνίστρια την Αμπράμοβιτς και παρτενέρ τον Γουΐλεμ Νταφόε, ενώ η πραγματική, επιτελεστική Αμπράμοβιτς παραμένει ξαπλωμένη στα δεξιά της σκηνής, σαν σύγχρονη «ωραία κοιμωμένη». Τα βίντεο διασώζουν κάτι από το οπερατικό πρότζεκτ, αλλά και προφυλάσσουν τη "γιαγιά της περφόρμανς" από τη φθορά της επανάληψης. Διαδοχικά επίσης κάθε σοπράνο, υπηρέτρια στη δραματουργία, έρχεται από αριστερά και ερμηνεύει ζωντανά την άρια της ηρωίδας. Η αντιστροφή αυτή -το σώμα της πρωταγωνίστριας ακίνητο και βουβό, ενώ οι «υπηρέτριες» τραγουδούν- αποτελεί ένα ριζικά φεμινιστικό και περφορματικό σχόλιο για τη φωνή ως φορέα εξουσίας, αλλά και ως τελετουργία απουσίας. Το σώμα γίνεται μνημείο και μνήμη, πεδίο επαναλαμβανόμενου πάθους, εκεί όπου η τέχνη και η ζωή συναντώνται στην πράξη της θυσίας.

Η παράσταση συνεχίζεται με τη σκηνογραφική αναπαράσταση του διαμερίσματος της Κάλλας στο Παρίσι. Η Αμπράμοβιτς, ξυπνώντας από τον ύπνο της (ή τον θάνατό της;), μαθαίνει για τον γάμο του Ωνάση και σπάει ό,τι βρίσκει μπροστά της· πατάει πάνω στα σπασμένα γυαλιά, αναδεικνύοντας την έκρηξη του σώματος ως μέσου αισθητηριακής επικοινωνίας. Οι υπηρέτριες, στη συνέχεια, καθαρίζουν τα θραύσματα, καλύπτουν τα έπιπλα με μαύρα υφάσματα και μεταμορφώνουν τον χώρο σε μαυσωλείο - μια τελετουργική διαδικασία, όπου η φροντίδα και η υποτέλεια αντικατοπτρίζουν την ταξική ιεραρχία. Μήπως υπό το βάρος της σκιάς της Κάλλας, κάθε σοπράνο δεν αντιμετωπίζεται σαν «υπηρέτρια» του μύθου; Μήπως κάθε σοπράνο δεν είναι υπηρέτρια της Τέχνης που ενσάρκωσε απόλυτα η Κάλλας;

Η εμφάνιση της Αμπράμοβιτς στο φινάλε, ντυμένη με την ολόχρυση τουαλέτα της Κάλλας και μιμούμενη τις χαρακτηριστικές χειρονομίες και εκφράσεις της ντίβας, ολοκληρώνει τον κύκλο της μεταφυσικής ταύτισης. Η μίμηση εδώ δεν έχει αναπαριστατικό χαρακτήρα, αλλά επιτελεστικό· μέσα από τη στάση και τις κινήσεις, η Αμπράμοβιτς ανακαλεί το αρχετυπικό αποτύπωμα της Κάλλας, τη γυναίκα που υπήρξε σώμα και φωνή, πάθος και τέχνη, ζωή και θάνατος.

Η παράσταση φέρει όμως και μια έντονα ταξική ανάγνωση στο υπόστρωμά της. Οι επτά σοπράνο–υπηρέτριες λειτουργούν ως υποστηρικτικά σώματα· η αντιστικτική τους σχέση με το κεντρικό σώμα της Αμπράμοβιτς αναδεικνύει μια κοινωνική ιεραρχία: η λαμπερή ντίβα αναπαριστά τη δύναμη και τη δόξα, ενώ οι «άλλες γυναίκες» εκπροσωπούν την υποτέλεια, την εργασία και την αφανή φροντίδα. Οι θάνατοι των ηρωίδων της όπερας, η καταστροφή του διαμερίσματος και η τελετουργία καθαρισμού λειτουργούν ως σχόλια πάνω στη γυναικεία εργασία, την εκμετάλλευση και την κοινωνική καταπίεση. Η Κάλλας ως ντίβα και η Αμπράμοβιτς ως περφόρμερ γίνονται φορείς αυτής της αντίθεσης: λατρεύονται αλλά συγχρόνως εγκλωβίζονται από τους κανόνες και τις προσδοκίες, πληρώνοντας με το σώμα τους την αξία τους.

Η παράσταση λειτουργεί επίσης ως σχόλιο για τη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την εξουσία. Η Κάλλας, ως ντίβα της όπερας, ζούσε σε έναν κόσμο όπου η δόξα συνυπήρχε με την πίεση των οικονομικών, κοινωνικών και έμφυλων περιορισμών. Η Αμπράμοβιτς επαναφέρει αυτή την αντίθεση στο προσκήνιο, καθιστώντας εμφανές ότι η ομορφιά, η φήμη και η δύναμη της φωνής συνοδεύονται πάντα από περιορισμούς και υποχρεώσεις. Οι υπηρέτριες, καθαρίζοντας και καλύπτοντας τα έπιπλα με μαύρα υφάσματα μετά την έκρηξη της ντίβας, λειτουργούν ως ορατή μεταφορά της κοινωνικής τάξης που συντηρεί την εξουσία, αποκαλύπτοντας τις κρυφές δομές που στηρίζουν τη δημόσια δόξα της Κάλλας.

Επιπλέον, η παράσταση εξετάζει την έννοια της αυτοθυσίας και της επαναλαμβανόμενης βίας που συνοδεύει τη γυναικεία δημιουργικότητα. Κάθε θάνατος των ηρωίδων της όπερας δεν είναι απλώς δραματικός· αποτελεί και αλληγορία για το κόστος που πληρώνουν οι γυναίκες για να εκπληρώσουν τα πρότυπα της τέχνης, της κοινωνίας και της επιτυχίας. Η Αμπράμοβιτς περπατά πάνω στα σπασμένα γυαλιά και καταστρέφει το διαμέρισμα, αλλά δεν τραυματίζεται· η εικόνα αυτή γίνεται συμβολική: η γυναίκα ως καλλιτέχνης, ακόμα και όταν υποφέρει και πλήττεται από τους κανόνες της κοινωνικής ιεραρχίας, συνεχίζει να επιβιώνει και να δημιουργεί.

Το φινάλε με την ολόχρυση τουαλέτα συνιστά μια πράξη μνημόσυνου, αλλά και μια αναδιανομή της δύναμης. Η Αμπράμοβιτς-Κάλλας, με τις χειρονομίες και τις εκφράσεις της ντίβας, ανακαλεί την ιστορική μνήμη αλλά ταυτόχρονα υπογραμμίζει την αδυναμία της ατομικής φωνής να λειτουργήσει ανεξάρτητα από κοινωνικούς περιορισμούς. Η τέχνη της περφόρμανς, όπως και η όπερα, δεν είναι μόνο αισθητική εμπειρία· είναι μέσο για να δούμε, να αισθανθούμε και να κατανοήσουμε τις διαστρωματώσεις της κοινωνίας, τη σχέση ανάμεσα στη δόξα και τη φτώχεια, την επιβεβαίωση και τον περιορισμό.

Έτσι, στους «7 Θανάτους της Μαρίας Κάλλας» προσφέρει ένα πλούσιο πεδίο ανάγνωσης: ως τελετουργία μνήμης και ταύτισης, ως μεταδραματική όπερα και ως ταξική και έμφυλη κριτική. Η Αμπράμοβιτς δεν αναπαριστά την Κάλλας απλώς ιστορικά, αλλά αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η τέχνη και η κοινωνία συνεξελίσσονται, και πώς η φωνή, το σώμα και η σιωπή γίνονται εργαλεία κοινωνικής και πολιτισμικής ανάλυσης. Η παράσταση μας καλεί να δούμε πέρα από τη λάμψη της ντίβας, στην εργασία, στον πόνο, και στην αντίσταση που συνοδεύουν την αθανασία της φωνής. Με αυτόν τον τρόπο, η συνάντηση της όπερας και της περφόρμανς δεν είναι απλώς αισθητική ή πειραματική· γίνεται πολιτική, κοινωνική και ιστορική. Η Αμπράμοβιτς δημιουργεί ένα έργο όπου η τέχνη, η μνήμη, η σωματικότητα και η ταξική συνείδηση αλληλεπιδρούν, και η εμπειρία του θεατή μετατρέπεται σε συμμετοχή σε μια βαθιά κοινωνική διαδικασία. Το σώμα, η φωνή και η σιωπή συνυφαίνονται για να αναδείξουν όχι μόνο την προσωπική ιστορία της Κάλλας αλλά και την ιστορία των γυναικών-καλλιτεχνών, των σωμάτων που υπομένουν, των φωνών που μεταφέρονται και των κοινωνικών δομών που τις διαμορφώνουν.

Στο σύνολό της, η παράσταση συνιστά μια μετα-όπερα: μια υπερβατική εμπειρία όπου η φωνή της Κάλλας επιβιώνει μέσα από την Αμπράμοβιτς, οι θεατές γίνονται μάρτυρες της συλλογικής μνήμης, και η ταξική διάσταση της τέχνης αποκαλύπτεται σε όλο της το βάθος. Η τελετουργία των επτά θανάτων, η σιωπή της πρωταγωνίστριας και η μίμηση στο φινάλε συνιστούν ένα έργο όπου η τέχνη γίνεται πνευματική, κοινωνική και πολιτική εμπειρία ταυτόχρονα. Η Αμπράμοβιτς, με αυτή την παράσταση, προσφέρει όχι μόνο φόρο τιμής στην Κάλλας αλλά και μια κριτική ανάγνωση της τέχνης ως τόπου πάλης, σώματος, μνήμης και ταξικής συνείδησης.





October 31, 2025

An opera-performance by Abramović

Essay No. 45



Video: José-Dafoe attempts to tame Carmen-Abramović-Taurus! On stage, a soprano maid sings to the sleeping beauty Abramović-Callas. (Photo copyright: Tristram-Kenton)


The encounter of performance art with opera is one of the most interesting phenomena of contemporary stage creation. Opera, as a complex genre that combines music, theater, speech and stage image, has always been a "total work of art" par excellence. Performance Art, on the other hand, born from the avant-garde movements of the 20th century (futurism, dadaism, fluxus, body art of the 1960s and 1970s), overturned traditional forms of spectacle, giving priority to the physical presence, duration, "self-sacrifice" and immediacy of the artist.

The coupling of the two forms began to emerge as early as the mid-20th century, when directors and composers were looking for new ways to redefine opera: from Robert Wilson and his operatic collaborations with Philip Glass, to Meredith Monk and Laurie Anderson, who expanded the boundaries of vocal and stage practice. In the early 21st century, artists such as Marina Abramović are reviving this encounter in new terms, delving into the “dramaturgy of the body” and the ritual dimension of passion that opera has always embodied. Contemporary “operatic performance” thus highlights a new, post-dramatic form of tragedy, where the voice and the body function as sites of existence and exhaustion of the art itself.

In “7 Deaths of Maria Callas” (2020), Abramović transforms the opera stage into a space of experiential performance, where voice, body and death merge in a ritual of memory and identification. Here, she does not simply attempt a biographical representation of Maria Callas, but a ritualistic reincarnation of her voice and passion, through seven deaths of famous heroines of the operatic repertoire: Violetta, Tosca, Desdemona, Cio-Cio-San, Carmen, Lucia and Norma. The dramaturgy of the body is at the core of her stage writing. Since her early performances in the 1970s, she has treated the body as a site of extreme experience, recording time, endurance and mortality. In this work, the body ceases to be a mere means of expression and becomes a vehicle of memory and transmutation. The performer offers her body as a conduit for Callas’ voice; a body that does not sing, but “speaks” through silence, posture, breathing, and the ritualistic virtual repetition of death. Her physical presence, motionless or barely moving, refers to the ritual dimension of staticity, where prolonged duration is transformed into spiritual intensity.

During the performance, the seven deaths of the operatic heroines are projected successively in the same number of videos (video art) on the vast background of the stage, while Abramović remains lying to her right, like a modern “sleeping beauty”. Also successively, each soprano, a maid in the dramaturgy, comes from the left and performs the heroine’s aria live. This inversion – the protagonist’s body motionless and mute, while the “maids” sing – constitutes a radically feminist and performative commentary on the voice as a carrier of power, but also as a ritual of absence. The body becomes a monument and memory, a field of recurring passion, where art and life meet in the act of sacrifice.

The performance continues with the scenographic representation of Callas's apartment in Paris. Abramović, waking up from her sleep (or her death?), learns of Onassis's marriage and breaks everything in front of her; she steps on the broken glass, highlighting the explosion of the body as a means of sensory communication. The maids then clean up the fragments, cover the furniture with black fabrics and transform the space into a mausoleum - a ritualistic process, where care and servility reflect the class hierarchy. Is it possible that under the weight of Callas' shadow, every soprano is not treated as a "maid" of myth? Is it not that every soprano is a servant of the Art that Callas perfectly embodied?

Abramović’s appearance at the finale, dressed in Callas’s all-gold gown and imitating the diva’s characteristic gestures and expressions, completes the cycle of metaphysical identification. The imitation here is not representational, but performative; through posture and movements, Abramović recalls the archetypal imprint of Callas, the woman who was body and voice, passion and art, life and death.

The performance, however, also carries a strong class reading in its substratum. The seven soprano maids function as supporting bodies; their contrasting relationship with Abramović’s central body highlights a social hierarchy: the glamorous diva represents power and glory, while the “other women” represent servitude, work and invisible care. The deaths of the opera’s heroines, the destruction of the apartment and the cleaning ritual function as comments on women’s work, exploitation and social oppression. Callas as diva and Abramović as performer become carriers of this opposition: they are adored but at the same time trapped by rules and expectations, paying their value with their bodies.

The performance also functions as a commentary on the relationship between art and power. Callas, as an opera diva, lived in a world where fame coexisted with the pressure of economic, social, and gender constraints. Abramović brings this contrast to the fore, making it clear that beauty, fame, and the power of the voice always come with limitations and obligations. The maids, cleaning and covering the furniture with black cloths after the diva’s outburst, function as a visible metaphor for the social order that maintains power, revealing the hidden structures that support Callas’s public glory.

Furthermore, the performance examines the concept of self-sacrifice and the repeated violence that accompanies female creativity. Each death of the opera’s heroines is not just dramatic; it is also an allegory for the price that women pay to fulfill the standards of art, society, and success. Abramović walks on broken glass and destroys the apartment, but is not injured; this image becomes symbolic: the woman as an artist, even when she suffers and is affected by the rules of social hierarchy, continues to survive and create.

The finale with the all-gold gown constitutes an act of memorialization, but also a redistribution of power. Abramović-Callas, with the gestures and expressions of the diva, recalls historical memory but at the same time underlines the inability of the individual voice to function independently of social constraints. Performance art, like opera, is not only an aesthetic experience; it is a means for us to see, feel and understand the stratifications of society, the relationship between glory and poverty, affirmation and limitation.

Thus, in “The 7 Deaths of Maria Callas” she offers a rich field of reading: as a ritual of memory and identification, as a post-dramatic opera, and as a class and gender critique. Abramović does not simply represent Callas historically, but highlights the way in which art and society co-evolve, and how the voice, the body, and silence become tools of social and cultural analysis. The performance invites us to look beyond the diva’s brilliance, to the work, the pain, and the resistance that accompany the immortality of the voice. In this way, the encounter of opera and performance is not simply aesthetic or experimental; it becomes political, social, and historical. Abramović creates a work where art, memory, corporeality, and class consciousness interact, and the viewer’s experience is transformed into participation in a profound social process. The body, the voice and the silence intertwine to highlight not only Callas' personal story but also the story of women artists, the bodies that endure, the voices that are conveyed and the social structures that shape them.

As a whole, the performance constitutes a meta-opera: a transcendental experience where Callas’s voice survives through Abramović, the audience becomes witnesses to collective memory, and the class dimension of art is revealed in all its depth. The ritual of the seven deaths, the silence of the protagonist, and the imitation in the finale constitute a work where art becomes a spiritual, social, and political experience at the same time. With this performance, Abramović offers not only a tribute to Callas but also a critical reading of art as a site of struggle, body, memory, and class consciousness.

29 Οκτωβρίου 2025

Το βλέμμα του Δούκα και το φως του Ήλιου

Για τη σκηνοθετική εξουσία και τη δημοκρατία του θεάτρου

Δοκίμιο αρ. 44


Το ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ πορεύεται με τους Αγανακτισμένους προς την Πλατεία Συντάγματος στο πλαίσιο δρωμένου ("Τα κοράκια επιτίθενται στη Δικαιοσύνη"), τον Ιούνιο του 2011.
(φωτογραφία: Γ. Νικολαΐδης)


Κάποτε, στο πλαίσιο ενός εργαστηριακού μαθήματος σκηνοθεσίας, έθεσα στη διδάσκουσα Ρούλα Πατεράκη το ερώτημα για την απόλυτη –και ενίοτε αυταρχική– εξουσία του σκηνοθέτη επί του έργου, των ηθοποιών και της συνολικής θεατρικής πράξης. Εκείνη βρήκε την παρατήρησή μου ενδιαφέρουσα και επέτρεψε να ανοίξει μια συζήτηση πάνω στο θέμα. Ήταν η πρώτη φορά που ένιωσα πως αυτό που ονομάζουμε «σκηνοθετισμό» δεν είναι απλώς ένα αισθητικό φαινόμενο, αλλά ένα πολιτικό σύμπτωμα: μια μορφή εξουσίας που, όπως κάθε εξουσία, μπορεί να λειτουργήσει με δημιουργικότητα ή να διολισθήσει στον αυταρχισμό.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο πρώτος σκηνοθέτης της νεότερης εποχής υπήρξε ένας Δούκας: ο Γεώργιος Β΄ της Σαξονίας-Μάινινγκεν. Ο ίδιος έθεσε τις βάσεις του θεάτρου-μηχανισμού, εκεί όπου ο ηθοποιός δεν είναι πλέον ο φορέας της ερμηνείας αλλά ένας εκτελεστής της σκηνοθετικής βούλησης. Εμποτισμένος με στρατιωτική πειθαρχία και εμμονή στην ιστορική ακρίβεια, ο Μάινινγκεν αντιμετώπισε το θέατρο ως πεδίο οργάνωσης και ελέγχου: κάθε χειρονομία, κάθε κοστούμι, κάθε φωνητική απόχρωση όφειλε να υπακούει σε ένα ενιαίο όραμα. Η «αισθητική συνοχή» –το αγαπημένο πρόσχημα του κάθε αυταρχικού σκηνοθέτη– χρησιμοποιείται συχνά για να αποκρύψει την καταστολή της συλλογικής δημιουργίας. Από τον Μάινινγκεν μέχρι τον Ράινχαρτ, η σκηνοθετική μορφή γοήτευσε με την υπόσχεση της τάξης και της πειθαρχίας, μετατρέποντας το θέατρο σε μικρογραφία της εξουσιαστικής μηχανής.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο φασισμός, με την εμμονή του στη φόρμα και στην υποταγή του πλήθους στο όραμα του ενός, βρήκε συχνά στο θέατρο το ιδανικό του καθρέφτισμα· ούτε ότι ο Μουσολίνι υπήρξε θεατρικός συγγραφέας, όπως αναφέρει η σχετικά πρόσφατη «Ιστορία του Θεάτρου» της Οξφόρδης. Η σύμπτωση δεν είναι απλή: ο αυταρχισμός και το θέατρο μοιράζονται τον ίδιο πειρασμό της ολότητας, της ενορχηστρωμένης ενότητας που δεν ανέχεται αποκλίσεις.

Το θέατρο, όμως, δεν είναι μόνο τέχνη του ελέγχου· είναι και χώρος αντιλογίας. Από τον αρχαίο χορό μέχρι τα πολιτικά θέατρα του 20ού αιώνα, η σκηνή υπήρξε πεδίο δοκιμασίας της δημοκρατίας. Και όμως, η νεότερη ιστορία της τέχνης του σκηνοθέτη φαίνεται να αναπαράγει, συχνά ασυνείδητα, τα ίδια ιεραρχικά πρότυπα που οι κοινωνίες μας προσπαθούν να υπερβούν. Ο σκηνοθέτης γίνεται διευθυντής ορχήστρας, αυθεντία, φορέας της μοναδικής αλήθειας του έργου. Η πρόβα μετατρέπεται σε τελετουργία πειθαρχίας· η σκηνή, σε πεδίο ελέγχου. Όπως και στην πολιτική σφαίρα, η εξουσία επενδύεται με το φωτοστέφανο της «αναγκαιότητας». Ο σκηνοθέτης «πρέπει» να επιβληθεί για χάρη της ενότητας του αποτελέσματος· όπως ο δικτάτορας, επικαλείται την αποστολή του για να νομιμοποιήσει τη βία του.

Ο εκδημοκρατισμός της τέχνης του θεάτρου –όσο παράδοξα κι αν ακούγεται– δεν έχει ακόμη επιτευχθεί. Ο θεατής μεταμορφώθηκε, η δραματουργία άλλαξε, οι τεχνολογίες πολλαπλασίασαν τα μέσα έκφρασης, αλλά η δομή της εξουσίας μέσα στην πρόβα παραμένει σχεδόν ανέπαφη. Το θέατρο εξακολουθεί να αναπαράγει, έστω και μεταφορικά, το πολιτικό μοντέλο της κοινωνίας του: όπως υπάρχουν λαοί που υπακούν σε ηγέτες, έτσι υπάρχουν θίασοι που υπακούν σε σκηνοθέτες.

Μέσα σε αυτό το τοπίο, κάποιες σπάνιες συλλογικότητες επιχειρούν να επαναφέρουν το θέατρο στην κοινοτική του μήτρα. Ανάμεσά τους, το Θέατρο του Ήλιου της Αριάν Μνουσκίν αποτελεί ίσως την πιο συνεπή απόπειρα υπέρβασης του αυταρχικού σκηνοθέτη. Η Μνουσκίν δεν καταργεί τη σκηνοθεσία· την απο-ιδιοποιεί. Το Θέατρο του Ήλιου λειτουργεί ως κοινότητα, ως χώρος όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται συλλογικά και η πρόβα γίνεται πράξη ανταλλαγής. Οι ηθοποιοί συμμετέχουν όχι μόνο στη δραματουργία, αλλά και στη χειρωνακτική εργασία του θεάτρου: κατασκευάζουν τα σκηνικά, μαγειρεύουν, ανοίγουν οι ίδιοι τις πόρτες στο κοινό. Εκεί, η εξουσία του σκηνοθέτη δεν εξαφανίζεται, αλλά αναδιανέμεται μέσα σε ένα πεδίο διαλόγου και κοινής ευθύνης. Με άλλα λόγια, η Μνουσκίν παύει να θεωρεί τη σκηνοθεσία προσωπικό προνόμιο ή εξουσία ενός ανθρώπου, και την μοιράζεται με την ομάδα. Έτσι, ο σκηνοθέτης δεν είναι «ιδιοκτήτης» του νοήματος, δεν έχει αποκλειστικά «την αλήθεια» του έργου, αλλά γίνεται συντονιστής μιας κοινής δημιουργίας, όπου όλοι συνεισφέρουν ισότιμα.

Η ουτοπία της συλλογικότητας που το Θέατρο του Ήλιου καλλιέργησε στη Βενσέν δεν έμεινε πάντα περιορισμένη στους τοίχους του θεάτρου. Το καλοκαίρι του 2011, η Μνουσκίν βρέθηκε στην Αθήνα, προσκεκλημένη του Φεστιβάλ Αθηνών, όπου παρουσίασε το έργο "Les Naufragés de l’Espérance" («Οι ναυαγοί της τρελής ελπίδας»). Όμως, πέρα από την επίσημη παρουσία της στη σκηνή, βγήκε μαζί με την ομάδα της στον ανοιχτό χώρο της πόλης, στην Πλατεία Συντάγματος. Εκεί, κάτω από τον αθηναϊκό ήλιο –τον ίδιο ήλιο που φέρει το όνομα του θεάτρου της– παρουσίασαν το δρώμενο «Τα κοράκια επιτίθενται στη Δικαιοσύνη» ως πράξη συμπόρευσης με το πλήθος των Αγανακτισμένων. Δεν ήταν μια «παράσταση» με την παραδοσιακή έννοια, αλλά μια πολιτική και ποιητική χειρονομία αλληλεγγύης, μια υπενθύμιση ότι το θέατρο μπορεί να σταθεί εκεί όπου γεννιέται η ανάγκη του ανθρώπου να μιλήσει συλλογικά. Η Μνουσκίν έδειξε πως το θέατρο, όταν βγαίνει από τους θεσμούς και συναντά την κοινωνία, μεταμορφώνεται σε τελετουργία δημοκρατίας.

Ίσως, τελικά, το ζητούμενο δεν είναι η κατάργηση του σκηνοθέτη, αλλά η απομυθοποίησή του. Όπως ο καλλιτέχνης του μοντερνισμού έπρεπε να αποποιηθεί τη θεότητα του δημιουργού, έτσι και ο σκηνοθέτης οφείλει να απαρνηθεί την εξουσία του μονάρχη. Το θέατρο, περισσότερο από κάθε άλλη τέχνη, είναι χώρος συνύπαρξης· δεν ανήκει σε κανέναν και σε όλους ταυτόχρονα. Όταν ο σκηνοθέτης παύει να εξουσιάζει και αρχίζει να συνομιλεί, τότε η πρόβα γίνεται μικρογραφία της δημοκρατίας – μιας δημοκρατίας εύθραυστης, ενδεχομενικής, αλλά ζωντανής.

Δυστυχώς, το βλέμμα του Δούκα θα υπάρχει πάντα: ψυχρό, οργανωτικό, επιβλητικό. Αλλά θα υπάρχει και το φως του Ήλιου, εκείνο το συλλογικό φως που δεν φωτίζει από ένα σημείο, αλλά ακτινοβολεί από παντού. Το θέατρο βρίσκεται ανάμεσα: στην επιθυμία για έλεγχο και στην ανάγκη για ελευθερία. Και ίσως, τελικά, αυτό είναι και το πιο βαθύ του στοίχημα — να παραμένει ένας τόπος όπου η εξουσία αναγνωρίζεται για να μπορέσει να μεταμορφωθεί. Διότι, αν κάτι μας μαθαίνει η ιστορία του, είναι πως η σκηνική πράξη δεν παύει ποτέ να είναι πολιτική και πως, κάθε φορά που ανάβουν τα φώτα, μαζί με τη φαντασία φωτίζεται και η διαρκής μας σχέση με την εξουσία.



Στο δρώμενο προπορεύονταν μέλη της κοινότητας με λάβαρα που έφεραν τα χρώματα της γαλλικής σημαίας — μπλε, λευκό, κόκκινο — όχι ως σύμβολο εθνικισμού, αλλά ως επίκληση των αξιών της Γαλλικής Επανάστασης: Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφότητα.
Οι ρήσεις που αναγράφονταν σε αυτά έχουν ως ακολούθως...
(Φωτογραφία: Γ. Νικολαΐδης, Phasma)


"On a de tout avec de l’argent, hormis des mœurs et des citoyens."

Jean-Jacques Rousseau

«Με το χρήμα μπορεί κανείς να αποκτήσει τα πάντα, εκτός από ήθος και πολίτες.»
...


LE THÉÂTRE DU SOLEIL

ΤΟ ΘΕΑΤΡΟ ΤΟΥ ΗΛΙΟΥ

(Το όνομα του ίδιου του θεατρικού θιάσου της Αριάν Μνουσκίν)

...

"Que l’autorité se borne à être juste, nous nous chargerons d’être heureux."

Benjamin Constant

«Ας περιοριστεί η εξουσία στο να είναι δίκαιη, εμείς θα αναλάβουμε να είμαστε ευτυχισμένοι.»




October 29, 2025

The Duke's gaze and the light of the Sun

Essay No. 44


Once, in the context of a directing workshop, I posed the question to the instructor Roula Pateraki about the absolute – and sometimes authoritarian – power of the director over the play, the actors and the overall theatrical act. She found my observation interesting and allowed a discussion to be opened on the subject. It was the first time that I felt that what we call “directorship” is not simply an aesthetic phenomenon, but a political symptom: a form of power that, like any power, can function creatively or slide into authoritarianism.

It is no coincidence that the first director of the modern era was a Duke: George II of Saxe-Meiningen. He himself laid the foundations of the theater-mechanism, where the actor is no longer the bearer of the interpretation but an executor of the director’s will. Imbued with military discipline and an obsession with historical accuracy, Meiningen treated the theater as a field of organization and control: every gesture, every costume, every vocal nuance had to obey a unified vision. “Aesthetic coherence” – the favorite pretext of every authoritarian director – is often used to hide the repression of collective creation. From Meiningen to Reinhardt, the directorial form captivated with the promise of order and discipline, transforming the theater into a miniature of the authoritarian machine.

It is no coincidence that fascism itself, with its obsession with form and the subordination of the multitude to the vision of the one, often found its ideal reflection in the theater; nor that Mussolini was a playwright, as the relatively recent Oxford History of the Theater states. The coincidence is not simple: authoritarianism and theater share the same temptation of totality, of orchestrated unity that tolerates no deviations.

But theatre is not only an art of control; it is also a space for debate. From ancient dance to the political theatres of the 20th century, the stage has been a testing ground for democracy. And yet, the recent history of the director's art seems to reproduce, often unconsciously, the same hierarchical patterns that our societies are trying to transcend. The director becomes the conductor of an orchestra, an authority, the bearer of the unique truth of the work. The rehearsal is transformed into a ritual of discipline; the stage, into a field of control. As in the political sphere, power is invested with the halo of "necessity." The director "must" impose himself for the sake of the unity of the result; like the dictator, he invokes his mission to legitimize his violence.

The democratization of the art of theater – as paradoxical as it may sound – has not yet been achieved. The spectator has been transformed, dramaturgy has changed, technologies have multiplied the means of expression, but the structure of power within the rehearsal remains almost intact. Theater continues to reproduce, even metaphorically, the political model of its society: just as there are peoples who obey leaders, so there are troupes who obey directors.

Within this landscape, some rare collectives attempt to return theater to its communal matrix. Among them, Ariane Mnouchkine’s Théâtre du Soleil is perhaps the most consistent attempt to transcend the authoritarian director. Mnouchkine does not abolish direction; she de-appropriates it. The Theatre du Soleil functions as a community, as a space where decisions are made collectively and rehearsal becomes an act of exchange. The actors participate not only in the dramaturgy, but also in the manual labor of the theater: they build the sets, cook, and open the doors to the audience themselves. There, the director’s power does not disappear, but is redistributed within a field of dialogue and shared responsibility. In other words, Mnouchkine ceases to consider direction as a personal privilege or power of one person, and shares it with the group. Thus, the director is not the "owner" of the meaning, he does not exclusively have "the truth" of the work, but becomes the coordinator of a shared creation, where everyone contributes equally.

The utopia of collectivity that the Théâtre du Soleil cultivated in Vincennes was not always confined to the walls of the theatre. In the summer of 2011, Ariane Mnouchkine found herself in Athens, invited to the Athens Festival, where she presented the play "Les Naufragés de l'Espérance" ("The Shipwrecked of Mad Hope"). However, beyond her official presence on stage, she and her team went out into the open air of the city, to Syntagma Square. There, under the Athenian sun – the same sun that bears the name of her theatre – they presented the play "The Crows Attack Justice" as an act of solidarity with the crowd of Indignants. It was not a “performance” in the traditional sense, but a political and poetic gesture of solidarity, a reminder that theater can stand where the human need to speak collectively arises. Mnouchkine showed how theater, when it emerges from institutions and meets society, transforms into a ritual of democracy.

Perhaps, ultimately, the point is not to abolish the director, but to demystify him. Just as the modernist artist had to renounce the divinity of the creator, so too must the director renounce the power of the monarch. Theatre, more than any other art, is a space of coexistence; it belongs to no one and to everyone at the same time. When the director ceases to rule and begins to converse, then the rehearsal becomes a microcosm of democracy – a fragile, contingent, but living democracy.

Unfortunately, the Duke's gaze will always be there: cold, organizing, imposing. But there will also be the light of the Sun, that collective light that does not illuminate from one point, but radiates from everywhere. The theater is between: the desire for control and the need for freedom. And perhaps, ultimately, this is its deepest stake — to remain a place where power is recognized so that it can be transformed. Because, if its history teaches us anything, it is that the stage act never ceases to be political and that, every time the lights come on, along with the imagination, our constant relationship with power is illuminated.


24 Οκτωβρίου 2025

Μαρίκα Κοτοπούλη: δύο πορτρέτα

Δοκίμιο αρ. 42

Η θρυλική Μαρίκα Κοτοπούλη (1887-1954) στον ρόλο της Ηλέκτρας του ομώνυμου έργου του Ούγκο φον Χόφμανσταλ (1902) που ανέβασε το 1911 στο θέατρο "Αττικόν" με τον θίασο που ίδρυσε μαζί με τον Ι. Παπαϊωάννου.
(Φωτογραφία: Geo Boucas/Θεατρικό Μουσείο - Κέντρο Μελέτης και Έρευνας του Ελληνικού Θεάτρου)
 


Περιδιαβάζοντας το «Διάγραμμα Ιστορίας του Νεοελληνικού Θεάτρου» του Θόδωρου Χατζηπανταζή (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης 2014), ο οποίος άλλοτε με εκπλήσσει με το ύφος της κριτικής του αφήγησης και άλλοτε με συγχύζει με τη χρονολογική πλοκή του, δεν μπορώ να μη σταθώ στην περιγραφή του γεγονότος της μεγάλης απεργίας του 1919 από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών το οποίο «ιδρύεται το 1917, ένα όργανο που εμπνέεται για πρώτη φορά από μια αυθεντική εργατική ιδεολογία».

«Διεκδικώντας κάποια ποσοστά από τις καθημερινές εισπράξεις της εργοδοσίας για την ίδρυση ενός Ταμείου Συντάξεων των μελών των θιάσων και απαιτώντας τη δημιουργία ενός δεσμευτικού κανονισμού λειτουργίας των συγκροτημάτων αυτών, με στοιχειώδεις ανθρώπινους όρους εργασίας, το Σωματείο θα κηρύξει, το φθινόπωρο του 1919, την πρώτη μεγάλη απεργία του και θα δοκιμάσει τις δυνάμεις του σ' ένα γνήσιο συνδικαλιστικό αγώνα. Η εργοδοσία θα αντιδράσει εξίσου δυναμικά και θα καταφέρει να εξουδετερώσει την πίεση των απεργών με το να σχηματίσει μικρά απεργοσπαστικά συγκροτήματα από συγγενείς και φίλους των πρωταγωνιστών και με το να εξαγοράσει με εισφορές και χορηγίες το εντελώς απαραίτητο για τη διεξαγωγή παραστάσεών του συνδικάτο των εργατοτεχνιτών του θεάτρου - των μηχανικών σκηνής, των φροντιστών, των ηλεκτρολόγων κ.λπ.» (σελ. 420)

Ο Χατζηπανταζής, θέλοντας να δείξει και πώς λειτουργεί η οικογενειοκρατία στον χώρο αυτό, περιγράφει πολύ παραστατικά τη στάση της Μαρίκας Κοτοπούλη (1887-1954) απέναντι στην απεργία:

«Οχυρωμένη η Μαρίκα Κοτοπούλη πίσω από την πολυπρόσωπη οικογένειά της, τις δίδυμες αδελφές της Χρυσούλα και Φωτεινή και τους πρωταγωνιστές συζύγους της, Μήτσο Μυράτ και Λουδοβίκο Λούη, πίσω από τους παλαίμαχους ηθοποιούς γονείς της και τα ξαδέλφια της από τη μεριά της μητέρας της, της οικογένειας Νικολάου, επιλέγει λιγοπρόσωπες γαλλικές εμπορικές κωμωδίες και συνεχίζει απτόητη τις παραστάσεις της, ενώ ταυτόχρονα καταγγέλλει με επιστολές της στην κυβέρνηση τις 'μπολσεβίκικες' μεθόδους του Σωματείου.» (σελ. 420-421)

Εδώ οι εγκεφαλικές μου συνάψεις παίρνουν φωτιά για να ανασύρουν απ' τα συρτάρια της μνήμης μια αφήγηση του Γιάννη Τσαρούχη (1910-1989) για την Κοτοπούλη, με την οποία είχε συνεργασία και πολύ καλές σχέσεις. Ερευνώντας από τα φοιτητικά μου χρόνια τη ζωή και το έργο του, συνειδητοποιώ πως ο στοχαστής του Μαρουσίου έχει αποτελέσει για μένα τον μίτο της περιδιάβασής μου στην ιστορία του θεάτρου μας αλλά και στην Ελλάδα του 20ού αιώνα. Να λοιπόν ένα περιστατικό με το οποίο κλείνει ένα κείμενό του για τη θρυλική Μαρίκα με τίτλο «Καθάπερ φερομένης βιαίας πνοής - Αναμνήσεις από τη Μαρίκα Κοτοπούλη» («Η Λέξη», τεύχος 68, Οκτώβρης 1987).

«Η Κοτοπούλη ήταν ένας λαϊκός τύπος κι ας σύχναζε στο παλάτι. Η αντίληψή της για το παλάτι ήταν ιερή. Δεν ήθελε να συζητήσει την παράδοση του θεσμού, δε μπορούσε ν' αρνηθεί την αξία ενός θεσμού που σέβονταν πολλά σημαντικά κράτη. Ήταν παραδεκτή απ' όλους για την τέχνη της και τη βαθύτητά της. Άσχετο αν δήλωνε βασιλικιά. Έκανε παρέα μ' όλο τον κόσμο ασχέτως κομμάτων. Όταν ο ηθοποιός Γιώργος Παππάς αναζητήθηκε σε κείνη από τους χίτες, η Κοτοπούλη είπε: "Δεν ξέρω πού κρύβεται, αλλά κι αν ήξερα δεν θα σας έλεγα. Δεν θα καταδιώξω ποτέ καταδιωκόμενους." Τους αριστερούς ηθοποιούς πάντοτε προστάτεψε και βοήθησε στα κυνηγητά τους από χίτες και Γερμανούς. Τηλεφωνούσε εδώ κι εκεί για να τους ελευθερώνει μετά τις συλλήψεις τους. "Είναι απαραίτητοι στο θέατρο" έλεγε. Έτσι καμουφλάριζε την ανθρωπιά της, με τη δικαιολογία του θεάτρου.»

Όταν λοιπόν ο Χατζηπανταζής εκδίδει το 2014 το «Διάγραμμά» του, η γραφή του έχει ήδη τη σφραγίδα της ώριμης κριτικής ιστοριογραφίας. Ο στοχασμός του για το ελληνικό θέατρο δεν είναι ποτέ ουδέτερος: βλέπει τις σκηνές, τους ρόλους, τις εταιρείες, μέσα από το πρίσμα των κοινωνικών αντιθέσεων που τις διαμορφώνουν. Μέσα σε αυτή την οπτική εντάσσεται και η Μαρίκα Κοτοπούλη. Δεν είναι για εκείνον το «ιερό τέρας» της σκηνής, αλλά ο φορέας μιας ολόκληρης νοοτροπίας: του αστικού θεάτρου που θεμελιώνεται πάνω στην οικογένεια, την ιεραρχία και την εργοδοτική αυθεντία. Η αφήγησή του για τη μεγάλη απεργία του 1919 από το Σωματείο Ελλήνων Ηθοποιών είναι αποκαλυπτική: πίσω από τα αιτήματα για ένα ταμείο συντάξεων και καλύτερες συνθήκες διαβάζει τη γέννηση ενός γνήσιου εργατικού συνδικαλισμού στον χώρο του θεάτρου. Και μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η στάση της Κοτοπούλη εμφανίζεται ως αντίδραση μιας καλλιτέχνιδας που δεν μπορεί να αποδεχθεί τη διάρρηξη του παλαιού θεατρικού δεσμού ανάμεσα στον «αρχηγό θιάσου»/βεντέτα και στους «ηθοποιούς του». Οχυρωμένη πίσω από την οικογένειά της — μια μικρογραφία της ίδιας της θεατρικής εξουσίας — συνεχίζει απτόητη τις παραστάσεις της και καταγγέλλει ως «μπολσεβίκικες» τις πρακτικές του Σωματείου. Η Κοτοπούλη του Χατζηπανταζή είναι, έτσι, μια φιγούρα ιστορικής αναγκαιότητας: αντιπροσωπεύει τον κόσμο που αντιστέκεται στις κοινωνικές μεταβολές, τον κόσμο της αστικής ασφάλειας που βλέπει στην απεργία όχι μια διεκδίκηση δικαιοσύνης, αλλά μια απειλή στην τάξη των πραγμάτων.

Αντίθετα, ο Γιάννης Τσαρούχης, δημοσιεύοντας το 1987 στη «Λέξη» το κείμενό του, δεν ενδιαφέρεται για το ιστορικό πλαίσιο αλλά για την αύρα του προσώπου. Η δική του Κοτοπούλη δεν είναι πια το σύμβολο μιας ταξικής στάσης, αλλά η ζωντανή ανάμνηση μιας γυναίκας με αντιφάσεις, με παρορμήσεις και ευγένεια. Ναι, δηλώνει βασιλικιά, αλλά προστατεύει αριστερούς ηθοποιούς, τηλεφωνεί για να τους σώσει από διώξεις «καμουφλάροντας» την ανθρωπιά της πίσω από τη φράση «είναι απαραίτητοι στο θέατρο». Ο Τσαρούχης τη βλέπει ως πνεύμα λαϊκό, ριζωμένο στην ελληνική ψυχή, που η σχέση του με το παλάτι είναι περισσότερο συμβολική παρά ταξική: πίστη σε ένα θεσμό, όχι συνενοχή με την εξουσία.

Ο Τσαρούχης μιλά από μνήμης και με αγάπη, ο Χατζηπανταζής από τη σκοπιά της ανάλυσης και της απομυθοποίησης. Η απόσταση μεταξύ των δύο απόψεων δεν είναι μόνο χρονολογική. Είναι η απόσταση ανάμεσα στη μνήμη και την ιστορία, ανάμεσα στην κατάθεση του αυτόπτη και στη σύνθεση του ερευνητή. Ο Τσαρούχης γράφει από την οικειότητα του βιώματος, ο Χατζηπανταζής από τη νηφαλιότητα της ανάλυσης. Ο πρώτος βλέπει την Κοτοπούλη ως παράδοξο της ψυχής, ο δεύτερος ως σύμπτωμα της κοινωνίας. Ο ένας φωτίζει την ανθρώπινη αλήθεια, ο άλλος την ιστορική λειτουργία. Κι όμως, οι δύο αυτοί τρόποι —ο βιωματικός και ο κριτικός— δεν αλληλοαναιρούνται, αλλά συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον. Διότι η Κοτοπούλη, όπως και κάθε μεγάλη θεατρική μορφή, ζει ακριβώς μέσα σε αυτή τη διπλή αναπνοή: του μύθου και της Ιστορίας.

Αν ο Χατζηπανταζής μάς θυμίζει πως το θέατρο είναι κοινωνική πράξη, ο Τσαρούχης μάς υπενθυμίζει πως είναι και πράξη καρδιάς. Και κάπου ανάμεσα στις δύο οπτικές, η Μαρίκα συνεχίζει να παίζει — ίσως το δυσκολότερο ρόλο της: εκείνον της ίδιας της Ελλάδας, που παλεύει ανάμεσα στη συγκίνηση και τη συντήρηση, στην ανθρωπιά και τον θεσμό.

16 Οκτωβρίου 2025

Η Νεοελληνική Θεατρική Αρχιτεκτονική

 Δοκίμιο αρ. 41


Άποψη του εσωτερικού του Θεάτρου «ΑΠΟΛΛΩΝ» της Ερμούπολης Σύρου, μετά την τελευταία αποκατάστασή του.
(Η φωτογραφία από την επίσημη ιστοσελίδα του θεάτρου:
 https://apollontheater.gr/).


Το παρόν, εν εξελίξει χρονολόγιο βασίζεται κυρίως στη διατριβή της κυρίας Ελένης Φεσσά-Εμμανουήλ με τίτλο «Η Αρχιτεκτονική του Νεοελληνικού Θεάτρου», που δημοσιεύτηκε το 1994 στην Αθήνα με τη χορηγία του Ευρωπαϊκού Πολιτιστικού Κέντρου Δελφών και του Ιδρύματος Ιωάννου Φ. Κωστόπουλου. Όπου μου ήταν δυνατό, επικαιροποίησα στοιχεία μετά από δική μου έρευνα, κυρίως σε ό,τι αφορά τα θεατρικά κτήρια που επιβιώνουν μέχρι σήμερα (με κόκκινα γράμματα, τα περισσότερα από τη δεκαετία του 1930), αλλά και εμπλούτισα τις πληροφορίες σχετικά με τις ανασκαφές των αρχαίων θεάτρων μας. Ο 18ος και οι πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα (μέχρι το 1940) είναι δικές μου προσθήκες, που ωστόσο κι αυτές βασίζονται ως επί το πλείστον στα δεδομένα που μας παρέχει το πολυτελές, πλούσιο σε φωτογραφικό υλικό, δίτομο βιβλίο. Στοιχεία που στερούνται χρονολόγησης παραλείπονται.


1720

Κέρκυρα. Χειμερινό θέατρο «Άγιος Ιάκωβος» (‘San Giacomo’). Πρόκειται για διασκευή σε θέατρο της βενετικής Στοάς Ευγενών του 1693. Παύει να φιλοξενεί παραστάσεις το 1892, ενώ το 1903 μετατρέπεται σε δημαρχείο (μέχρι σήμερα).


1750

Ζάκυνθος. Χειμερινό «Θέατρο του Κάστρου».


1805

Αργοστόλι. Χειμερινό «Θέατρο Σπυρίδωνος Μπερέττα» μέχρι το 1825 περίπου.


1806

Ζάκυνθος. Βραχύβιο χειμερινό μικρό θέατρο.


1813

Ζάκυνθος. Ίδρυση χειμερινού «Φιλοπατριωτικού Θεάτρου» από τον Φιλοδραματικό Σύλλογο Ζακύνθου.


1815

Κέρκυρα. Διασκευή και επισκευή του θεάτρου «Άγιος Ιάκωβος».


1817

Ζάκυνθος. Ίδρυση χειμερινού «Νέου Θεάτρου» από ευπατρίδες. Σε αυτό το θέατρο παρουσιάζονται «Ο Βασιλικός» του Μάτεση και «Ο Χάσης» του Γουζέλη.

-Κανονισμός «Θεάτρου Φιλοπατριωτών» στα ιταλικά.


1823

Ναύπλιο. Έγγραφη αίτηση Νικηταρά, αστυνόμου Ναυπλίου, προς το Υπουργείο Εσωτερικών για τη διεξαγωγή θεατρικών παραστάσεων σε οθωμανικό τέμενος.


1826

Ζάκυνθος. Ίδρυση χειμερινού θεάτρου «Αδάμ» από ευπατρίδες. Εδώ παίζονται «Ο Βασιλικός» και «Ο Χάσης».

Κέρκυρα. Ανέγερση χειμερινού θεατριδίου από τη Φιλοδραματική Εταιρεία.


1827

Ερμούπολη. Παραστάσεις Ομίλου Εθελοντών στο Καζίνο του Μέμου Μωραϊτόπουλου;


1830-1837

Εφήμερες υπαίθριες σκηνές σε Ναύπλιο, Ερμούπολη, Πάτρα, Αθήνα («Ελληνικός Ταχυδρόμος», 5.6.1837)


1831

Κέρκυρα. Επέκταση και ριζική ανακαίνιση του θεάτρου «Αγίου Ιακώβου» με σχέδια του Ιωάννη Χρόνη. Μετά τη διασκευή σε δημαρχείο το 1903, δεν σώζεται τίποτα από αυτές τις επεμβάσεις του.


1833

Αθήνα. Ανεκτέλεστα σχέδια του Christian Hansen για χειμερινό θέατρο (παραγγελία βενετού εμπόρου).


1834

Αθήνα. Ανεκτέλεστα σχέδια του Christian Hansen για χειμερινό Εθνικό Θέατρο στη θέση του Νομισματοκοπείου (Πλατεία Κλαυθμώνος).


1835

Ερμούπολη. Χειμερινό «Θέατρο Αποστολάκη Ρέγκου» στη θέση φυλακών Τζιβάρα μέχρι το 1844.

-Αίθουσα ερασιτεχνικών θεατρικών παραστάσεων στο κτήριο της Εμπορικής Λέσχης.

Αθήνα. Πρώτο ξύλινο παράπηγμα σαλτιμπάγκων στην Οδό Αιόλου.


1836

Ζάκυνθος. Ο ιταλός Ι. Καμιλιέρι ιδρύει το χειμερινό ξύλινο θέατρο «Απόλλων» στην πλατεία του Μώλου/Αγίου Γεωργίου (μέχρι το 1870 περίπου).

Αθήνα. Πρώτο ξύλινο υπαίθριο «Θέατρο Αθ. Σκοντζόπουλου» στην Οδό Αιόλου. Η επιχείρηση χρεοκοπεί και η ξυλεία του θεάτρου εκποιείται σε πλειστηριασμό.


1837

Αθήνα. Χειμερινό ξύλινο θέατρο ‘Gaetano Meli’ μεταξύ πλατείας Ιερού Λόχου και οδού Αιόλου.

-Πρώτη παρουσίαση υποτυπώδους ιταλικού μελοδράματος (4.6.1837, «Ο Κουρέας της Σεβίλλης»).

-Ίδρυση αυλικής σκηνής από την Αμαλία, όπου δίνονται παραστάσεις κατά κανόνα στα ελληνικά από έλληνες ερασιτέχνες.


1838

Αργοστόλι. Χειμερινό «Θέατρον Αλεξάνδρου Σολομού» με σχέδια του Α. ή Γ. Βαλσαμάκη μέχρι το 1849.

Αθήνα. Παραχώρηση οικοπέδου της Οδού Ηρώδου (σήμερα Μενάνδρου) στον Ι. Καμιλιέρι ύστερα από αίτημά του για ανέγερση χειμερινού θεάτρου με προνομιακούς όρους (Β.Δ. 19.5.1938).


1840

Αθήνα. Εγκαίνια του πρώτου λιθόκτιστου «Θεάτρου Αθηνών» (6.1.1840, «Λουτσία ντι Λαμερμούρ»), που φιλοξενεί κυρίως θιάσους ιταλικού μελοδράματος.

Ναύπλιο. Παράσταση Καραγκιόζη.


1842

Πάτρα. Ιπποδρόμιο στις 9 Δεκεμβρίου.


1843

Ζάκυνθος. Ίδρυση χειμερινού ‘’Teatro dei Parnassiani’’ από τον ιταλό Λουδοβίκο Ι. Μαρτζώκη στην ειδικά διαμορφωμένη οικία Γεννηματά.


1844

Αθήνα. Ο επιχειρηματίας Μπούκουρας αγοράζει το πρώτο λιθόκτιστο «Θέατρον Αθηνών», γνωστό πλέον ως «Θέατρο Μπούκουρα». Κατεδαφίζεται το 1896.

Ζάκυνθος. Αστυνομική προκήρυξη απαγορεύει «το καπνίζειν εν τω Θεάτρω, το συνορίζειν και προξενείν θορύβους».


1845

Ερμούπολη. Εφήμερη υπαίθρια σκηνή στη θέση «Τερψιθέα».


1848

Αθήνα. Έρχεται στο φως το Ωδείο Ηρώδου Αττικού (ανασκαφές 1848, 1857). Αναστήλωση μετά τον Β’ Παγκόσμιο.


1849

Μεσολόγγι. Ιπποδρόμιο στις 5 Μαΐου.


1850

Πάτρα. Λειτουργία στοιχειώδους χειμερινού θεάτρου.

Πειραιάς. Παραστάσεις Καραγκιόζη από τον καλαματιανό Μπαρμπα-Γιάννη Βράχαλη (σε καφενείο;).


1851

Ερμούπολη. Χώρος θεατρικών παραστάσεων του Λυκείου Χρήστου Ευαγγελίδη.

-Αποτυχία προσπάθειας ανέγερσης θεάτρου.

Ζάκυνθος. Κανονισμός «Θεάτρου Απόλλων».


1852

Αθήνα. Παράσταση Καραγκιόζη σε καφενείο της Πλάκας από τον Μπαρμπα-Γιάννη Βράχαλη.


1853

Κέρκυρα. Κανονισμός του θεάτρου «Αγίου Ιακώβου».


1854

Αθήνα. Παράσταση Καραγκιόζη.

Ζάκυνθος, Κέρκυρα. Παραστάσεις ιταλικού θιάσου κουκλοθεάτρου σε κλειστό χώρο;


1855

Λευκάδα. Ιδρύεται χειμερινό «Θέατρο Σαπφώ» από τη Θεατρική Εταιρεία.


1856

Πάτρα. Παραστάσεις ερασιτεχνικές και επαγγελματικές σε στοιχειώδες θέατρο/παράπηγμα (αναφορές στον τύπο).

Αθήνα. Υπογραφή σύμβασης μεταξύ Γρ. Καμπούρογλου και Δημοσίου για ανέγερση Εθνικού Θεάτρου.


1857

Αργοστόλι. Χειμερινό θέατρο «Ο Κέφαλος» μέχρι το 1858.

Αθήνα. Περαιτέρω αποκάλυψη Ωδείου Ηρώδου Αττικού με ανασκαφές.


1858

Αθήνα. Ανεκτέλεστα σχέδια του F.L.F. Boulanger για Εθνικό Θέατρο (πρωτοβουλία Καμπούρογλου, έγκριση Όθωνα).


1859

Αθήνα. Πρώτες οργανωμένες ανασκαφές και αναστηλώσεις στο αρχαίο Θέατρο του Διονύσου από την Αρχαιολογική Εταιρεία, με επόπτη τον έφορο αρχαιοτήτων Κυριάκο Πιττάκη.


1860

Αθήνα. Φωταέριο στο «Θέατρο Αθηνών» (Μπούκουρα).

-Το Δημοτικό Συμβούλιο εγκρίνει την πρόταση του δημάρχου Γ. Σκούφου για ανέγερση Δημοτικού Θεάτρου (2 Ιουλίου), που όμως δεν υλοποιείται.


1862

Ερμούπολη. Ανέγερση χειμερινού «Θεάτρου Απόλλων» με σχέδια του P. Sampò από μετοχική εταιρεία εύπορων Συριανών.

Αθήνα. Η Γερμανική Αρχαιολογική Σχολή επιχειρεί ανασκαφές και αναστηλώσεις στο αρχαίο Θέατρο του Διονύσου μέχρι το 1865 και επιβεβαιώνει ότι πρόκειται για το αρχαίο θέατρο και όχι το ωδείο του Περικλή.


1863

Αύξηση ελληνικών θιάσων, συστηματικές περιοδείες στις παροικίες ομογενών. Παραστάσεις σε επίσημα και εμπορικά θέατρα Κωνσταντινούπολης, Σμύρνης, Νότιας Ρωσίας, Αλεξάνδρειας.


1864

Ζάκυνθος. Χειμερινό «Εκπαιδευτικόν Θέατρον», υποτυπώδες.

Αθήνα. Παραστάσεις Καραγκιόζη κοντά στο κτήριο της Εισαγγελίας.

Ερμούπολη. Κανονισμός «Θεάτρου Απόλλων».


1867

Καλαμάτα. Ο ιστορικός Σιδέρης μάς πληροφορεί ότι η πόλη διαθέτει χειμερινή θεατρική στέγη.


1869

Κέρκυρα. Κανονισμός Δημοτικού Θεάτρου «Αγίου Ιακώβου».

-Ο Δραματικός Σύλλογος Φοίνιξ στεγάζεται σε ιδιωτική οικία και δίνει ερασιτεχνικές παραστάσεις σε διασκευασμένη αίθουσα μέχρι το 1893.


1870

Λευκάδα. «Δημοτικό Θέατρο» (συνένωση και διασκευή δύο οικιών). Κατεδάφιση το 1924.

Ζάκυνθος. Θεμελίωση χειμερινού «Δημοτικού Θεάτρου Φώσκολος» με σχέδια του Ε. Τσίλερ.

Αθήνα. Πρώτη σκηνή πλανόδιου Φασουλή στην πλατεία του Θησείου από πειραιώτη κουκλοπαίχτη.


1871

Ζάκυνθος. Μελέτη Ε. Τσίλερ για χειμερινό «Δημοτικό Θέατρο Φώσκολος».

Αθήνα. Πρώτο ωδικό καφενείο στους παριλίσιους κήπους.

-Βραχύβιο υπαίθριο μικρό «Θέατρο Σκορπάρου».

-«Θερινόν Θέατρον» στην Πλατεία Συντάγματος.


1872

Πάτρα. Αποπεράτωση του χειμερινού «Δημοτικού Θεάτρου Απόλλων» με μελέτη του Ε. Τσίλερ (1871-2).

Αθήνα. Θεμελίωση χειμερινού «Μεγάλου Θεάτρου Αθηνών» (μετέπειτα Α. Συγγρού), γνωστού ως «Δημοτικού Θεάτρου», με μελέτη του Ε. Τσίλερ (1871-1873). Θα χρειαστούν 16 χρόνια για να αποπερατωθεί.

-Υπαίθριο θέατρο «Άντρον των Νυμφών» δίπλα στον Εθνικό Γυμναστικό Σύλλογο.


1873

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο Ιλισίδων Μουσών» (μετέπειτα «Παράδεισος») στους παριλίσιους κήπους.

-Υπαίθριο «Θέατρο Απόλλων» απέναντι από το «Άντρον των Νυμφών».

Πειραιάς. Πρώτο υπαίθριο ξύλινο θέατρο στην Τερψιθέα.


1874

Πάτρα. «Λογοδοσία της επί της ανεγέρσεως και διακοσμήσεως του δημοτικού θεάτρου «Ο Απόλλων» Επιτροπής».

Κέρκυρα. Συμπληρωματικός Κανονισμός (Δημοτικού) Θεάτρου «Αγίου Ιακώβου».

Αθήνα. Πειραματικές παραστάσεις ερασιτεχνών σε αρχοντικά για την προαγωγή του ελληνικού έργου.

-Υπαίθριο «Καφέ Αμάν» στην Ιερά Οδό, στον Κήπο Πανανθώνα.

Νέο Φάληρο. Πρώτο υπαίθριο ξύλινο θέατρο.

Κωνσταντινούπολη. Ο θίασος Ταβουλάρη στο χειμερινό Θέατρο του Συλλόγου Μνημοσύνη.


1875

Κέρκυρα. Ανεκτέλεστα σχέδια του Ι. Χρόνη για την επέκταση του Δημοτικού Θεάτρου «Αγίου Ιακώβου».

Ζάκυνθος. Εγκαίνια του «Δημοτικού Θεάτρου Φώσκολος» (μέχρι το 1953).

Αθήνα, Φάληρο. Τα υπαίθρια θέατρα γίνονται δημοφιλή και διευρύνουν το θεατρικό κοινό, κάτι που ελκύει το ενδιαφέρον του ξένου τύπου.


1876

Αθήνα. Ανατολικά μουσικά συγκροτήματα (χειμερινά καφέ σαντούρ ή αμάν) κοντά στο Μοναστηράκι.

-Βραχύβιο χειμερινό «Θέατρο Ευτέρπη».


1877

Κέρκυρα. Ο Δραματικός Σύλλογος στεγάζεται στον χειμερινό «Παλαιό Φοίνικα», γνωστό ως «σάλα Σκαναμπιέκου» στην Οδό Θεμιστοκλέους, όπου δίνει την πρώτη του καλλιτεχνική παράσταση.

Πάτρα. Υπαίθριο θέατρο στην Οδό Καλαβρύτων (σημερινά Δικαστήρια).

Αθήνα. Ο αρχαιολόγος Στέφανος Κουμανούδης ανασκάπτει στο αρχαίο θέατρο του Διονύσου ως το 1878.


1878

Πύργος. Χειμερινό «Θέατρο Απόλλων» στην Οδό Συλλαϊδόπουλου.

Πειραιάς. Ωδικό καφενείο Γ. Σουσάνα στο ισόγειο της οικίας Σεφερλή.

-Υπαίθριο θέατρο και καφενείο Διονυσιάδη στο Πασαλιμάνι (μετέπειτα «Πολυθέαμα»).

Θεσσαλονίκη. Ξύλινο χειμερινό «Γαλλικό Θέατρο» στη φραγκογειτονιά. Καίγεται το 1890.

-Παραστάσεις του θιάσου Ισασόγλου στο χειμερινό Καφενείο Συντεχνιών.


1879

Χαλκίδα. Παράσταση Καραγκιόζη σε κλειστό χώρο.

Αθήνα. Φωταέριο στα υπαίθρια παριλίσια θέατρα.

Πάτρα. «Εαρινόν Θέατρον Το Παυσίλυπον».


1880

Αθήνα, Πειραιάς, Νέο Φάληρο. Ακμή των υπαίθριων ωδικών καφενείων και των καφέ αμάν. Το λαϊκό κοινό ενθουσιάζουν τα υπαίθρια «Θέατρα Ποικιλιών» και ο Φασουλής. Βραχύβιο υπαίθριο θέατρο «Ορφεύς» στον κήπο Π. Κυριακού (τέρμα 3ης Σεπτεμβρίου).


1881

Επίδαυρος. Ο Παναγής Καββαδίας ανακαλύπτει το αρχαίο θέατρο -που περιγράφει ο Παυσανίας- για λογαριασμό της Αρχαιολογικής Εταιρείας. 

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο Ολύμπια» του Α. Τσόχα με σχέδια του Ε. Τσίλερ στο Ζάππειο μέχρι το 1887.

-Ανακαίνιση υπαίθριου «Θεάτρου Ιλισίδων Μουσών».

Νέο Φάληρο. Δεύτερο υπαίθριο «Θέατρο Νέου Φαλήρου» με ηλεκτροφωτισμό, με σχέδια του Ι. Δέδε.

Πειραιάς. Νέοι Πειραιώτες ιδρύουν θερινό θέατρο στην Οδό Πλάτωνος.

Πάτρα. Εαρινά θέατρα σε Υψηλά Αλώνια και οικία Στρούμπου.


1883

Πειραιάς. Λειτουργεί το πρώτο χειμερινό «Θέατρο Ν. Καμπανάκη» στη Λεωφόρο Σωκράτους (σημερινή Ηρώων Πολυτεχνείου).

Πάτρα. «Θέατρο του Λαού» στην αποθήκη Θεοφίλου.


1884

Πειραιάς. Υπαίθριο «Θέατρο Τσόχα» στην Καστέλα (μετέπειτα Κινηματογράφος «Αελλώ») με σχέδια του Ε. Τσίλερ.

-Υπαίθριο «Θέατρο Απόλλων» (μετέπειτα Κινηματοθέατρο «Κεντρικόν») του Στεφ. Χρυσοστομίδη, γνωστό ως «το μόρτικο» ή «αλήτικο».

Αθήνα. Τα υπαίθρια καφενεία Ζούνη και Χαραμή γίνονται ωδικά (καφέ σαντάν).

-Υπαίθριο «Θέατρο Ποσειδών» (μετέπειτα «Νέος Απόλλων») στα Λουτρά Δαμασκηνού.


1885

Αθήνα. Ο Παναγής Καββαδίας και η Γερμανική Σχολή πραγματοποιούν πλήρη ανασκαφή του κοίλου και της σκηνής του αρχαίου θεάτρου του Διονύσου ως το 1895.


1886

Αθήνα. Ο Ανδρέας Συγγρός αναλαμβάνει τη συνέχιση και αποπεράτωση του Δημοτικού Θεάτρου.

-Υπαίθριο «Λαϊκό Θέατρο» κοντά στον Άγιο Διονύσιο.

-Λειτουργεί υπαίθριο θέατρο στην Οδό Λένορμαν (Μεταξουργείο).

Πειραιάς. Υπαίθριο «Θέατρο Ορφεύς» κοντά στη γέφυρα.

Λευκάδα. Λειτουργεί υπαίθριο θέατρο στον δημοτικό ανθώνα.


1887

Αθήνα. Λειτουργούν τα χειμερινά θεατρίδια «Παρθενών» και «Ευτέρπη», στην Οδό Αιόλου και την Πλατεία Ελευθερίας αντίστοιχα.

-Υπαίθριο «Θέατρο Ομονοίας». Στη θέση του χτίζονται αργότερα η «Νέα Σκηνή» και το «Θέατρο Κοτοπούλη».

-Υπαίθριο βραχύβιο «Θέατρο Ορφεύς» δίπλα στον Σταθμό Λαυρίου.

-Υπαίθρια θεατρίδια στην Οδο 3ης Σεπτεμβρίου.

-Εξωραϊσμός υπαίθριου θεάτρου «Παράδεισος».

-Το υπαίθριο «Θέατρο του Λαού» διασκευάζεται σε καφέ σαντάν και ονομάζεται «Νέος Απόλλων».

-Κατεδάφιση υπαίθριου θεάτρου «Ολύμπια».

-Πολλά υπαίθρια ωδικά καφενεία σε κήπους, πλατείες, σταθμούς Αθήνας, Πειραιά, Κηφισιάς, Νέου Φαλήρου.

-Υπαίθριες λαϊκές σκηνές παντομίμας σε Αθήνα, Πειραιά.


1888

Αθήνα. Εγκαίνια του χειμερινού Δημοτικού Θεάτρου με σχέδια του Ε. Τσίλερ. Κατεδαφίζεται το 1940-41.

-Εκσυγχρονισμός χειμερινού «Θεάτρου Μπούκουρα».

-Χειμερινά ωδικά καφενεία Στρατή, Οδού Αιόλου και Πλατείας Δημοπρατηρίου.

-Υπαίθρια «Θέατρο Ορφεύς» και «Θέατρο Ευτέρπη».

-Υποτυπώδη υπαίθρια θέατρα στην αρχή της 3ης Σεπτεμβρίου.

-«Κήπος Ορφανίδη», κοσμικό κέντρο στο Ζάππειο.

-Υπαίθριο «Θέατρο Ποικιλιών» στην Κηφισιά.

Πειραιάς. Χειμερινά ωδικά καφενεία Ασλάνη και πάνω από το καφενείο Τζελέπη.

Πάτρα. Διασκευή αποθήκης Θεοχάρη σε χειμερινό θέατρο.

-Ιπποδρόμιο.


1889

Πάτρα. Αποκάλυψη του Ρωμαϊκού Ωδείου με ανασκαφές Στάη. Ντόπιοι αποσπούν και ιδιοποιούνται μαρμάρινη επένδυση του Ωδείου. 

-Λειτουργούν τα υπαίθρια θέατρα «Παράδεισος» και ένα στην Πλατεία Τελωνείου.

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο Ποικιλιών» στη γωνία της Οδού Αθηνάς.


1890

Αθήνα. Συναυλίες στην Αίθουσα του Ωδείου (Πειραιώς).

-«Θέατρο Συναυλιών και Ποικιλιών» στη διασκευασμένη οικία Κωστή.

-Ιπποδρόμιο στην Πανεπιστημίου.

Θεσσαλονίκη. Λειτουργεί το χειμερινό «Θέατρο Εδέμ».


1891

Αθήνα. Χειμερινό «Θέατρο των Κωμωδιών» (μετέπειτα «Πολυθέαμα»), ηλεκτροφωτισμένο. Αλλάζει χρήση το 1899.

-Χειμερινό «Θέατρο Βαριετέ» στην Οδό Σταδίου.

-Υπαίθριο «Θέατρο/Κήπος Ορφανίδη» (μετέπειτα «Ολύμπια» ή «Ολυμπίων») στο Ζάππειο.

-Παραστάσεις Καραγκιόζη στο «καφενεδάκι Αναφιώτικα» (χασισοποτείο;) της Πλάκας.

Νέο Φάληρο. Μέλη της βασιλικής οικογένειας τακτικοί θαμώνες του υπαίθριου «Θεάτρου Φαλήρου».

Πάτρα. Επισκευές στον «Απόλλωνα».


1892

Αθήνα. Φασουλής στις πλατείες Ελευθερίας, Θησείου, Κολωνακίου, Λαυρίου κ.α.

Κέρκυρα. Χειμερινό «Δημοτικό Θέατρο» με σχέδια του C. Pergolesi. Καίγεται το 1943 από γερμανικό βομβαρδισμό.

Κυπαρισσία. Υπαίθριο μικρό θέατρο δίπλα στον σταθμό.


1893

Αθήνα. Χειμερινό «Θέατρο του Λαού» στο Μοναστηράκι.

-Υπαίθριο «Θέατρο Τσόχα» στην Οδό Σταδίου.

-Ανακαίνιση υπαίθριου «Παραδείσου».

-Ιόνια Νησιά. Ζημιές από σεισμό σε χειμερινά θέατρα.

Ναύπλιο. Τζαμί διασκευάζεται σε χειμερινό θέατρο.

Πάτρα. Καφενείο διασκευάζεται σε χειμερινό θέατρο «Αι Μούσαι».

Βόλος. Υποτυπώδες χειμερινό «Θέατρο Ποικιλιών».

-Υπαίθριο «Θέατρο Ορφεύς» και ωδικά καφενεία Γιαννοπούλου και Καμηλάκη.


1894

Αθήνα. Χειμερινή «Αίθουσα Παρνασσού» (συναυλίες κ.ά.).

-Υπαίθριο «Θέατρο Ζάππειον» (παλιό «Άντρον των Νυμφών», σε άλλη θέση).

-Φασουλής σε Πλατεία Ελευθερίας, πρόποδες της Ακρόπολης, Λεωφόρο Αμαλίας.

-Καραγκιόζης σε Πευκάκια, Στύλους Ολυμπίου Διός, Πλατεία Ανεξαρτησίας, Άγιο Διονύσιο.

-Παντομίμα κ.ά. στο υπαίθριο καφενείο «Αι Μούσαι» στα Πευκάκια.

Πειραιάς. Επέκταση υπαίθριου «Θεάτρου Διονυσιάδου/Πολυθεάματος».

-Υπαίθριο «Θέατρο Ερμής».

-Υπαίθριο «Εναέριο Θέατρο».

Μαρούσι. Δύο υπαίθριες σκηνές Φασουλή και μία Καραγκιόζη.

Κηφισιά. Υπαίθριες παραστάσεις Καραγκιόζη.

Θεσσαλονίκη. Χειμερινό ξύλινο θέατρο «Ζευς» ή ‘Jupiter’.

Σμύρνη. Χειμερινό «Θέατρο του Sporting Club» με σχέδια του Π. Βιτάλη.


1895

Πειραιάς. Εγκαίνια του χειμερινού Δημοτικού Θεάτρου με σχέδια του Ιωάννη Λαζαρίμου.

-Ιπποδρόμιο.

Κέρκυρα. «Θέατρο Φοίνιξ», ίσως με σχέδια του C. Pergolesi. Πρωτότυπη σύνθεση με ιταλίζουσα σκηνή ανάμεσα σε υπαίθριο και στεγασμένο θέατρο. Σήμερα σε τραγική κατάσταση, εν αναμονή της αποκατάστασής του.

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο Αθήναιον» στην Οδό Πατησίων.

-Υπαίθριο «Θέατρο Ποικιλιών» (μετέπειτα «Βαριετέ», «Κυβέλης») στη γωνία Αριστείδου και Σταδίου, γνωστό και ως «Θέατρο του Χρηματιστηρίου».

-Επισκευή υπαίθριου «Θεάτρου Ομονοίας».

-Υπαίθριο «Λαϊκό Θέατρο Ποικιλιών» στο Θησείο (Φασουλής).

-Υπαίθριο «Λαϊκό Θέατρο Ποικιλιών» του ανδρεικελοπαίχτη Χρ. Κονιτσιώτη στα Πευκάκια.

-«Μεγάλο Ιπποδρόμιο» κοντά στους Στύλους Ολυμπίου Διός.

Πάτρα. «Εαρινό Θέατρον Προκοπίου».

-Παράγκα Καραγκιοζοπαίχτη στα Υψηλά Αλώνια.


1896

Βόλος. Χειμερινό Δημοτικό Θέατρο, με σχέδια του Ν. Δημάδη. Κατεδαφίζεται μετά από σεισμό το 1955.

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο ανδρεικέλων Ζικ-Ζακ».

-Υπαίθριο «Λαϊκό Θέατρο» στου Ψυρρή.

-Εγκατάλειψη υπαίθριου «Παραδείσου» στους παριλίσιους κήπους.

Νέο Φάληρο. Τρίτο υπαίθριο «Θέατρο Φαλήρου», σε νέα θέση.

Πάτρα. Ιπποδρόμιο.


1897

Πάτρα. Ο Μίμαρος στο χειμερινό «Θέατρο Ποικιλιών ΣΠΑΠ» (πρώην «Μούσαι»).

Αθήνα. Παρακμή «Κήπου Γερανίου» και Φασουλή. Ακμή Καραγκιόζη.


1898

Βόλος. Κανονισμός χειμερινού Δημοτικού Θεάτρου.

Αθήνα. Μέχρι και 2.000 θεατές στα τρία υπαίθρια λαϊκά θέατρα του Θησείου.

-Υπαίθριο «Λαϊκο Θέατρο Έντεν» στην Πύλη Αδριανού.

-Υπαίθριο «Λαϊκό Θέατρο» κοντά στη γέφυρα του Σταδίου.

-Ιπποδρόμιο Τσόχα.


1899

Αθήνα. Κατεδάφιση χειμερινού «Θεάτρου Αθηνών» (Μπούκουρα).

-Υπαίθρια θεατρίδια σε όλες τις συνοικίες.

-Υπαίθριο «Θέατρο Νεαπόλεως» μέχρι το 1916.

-Τέντα σκίασης στο υπαίθριο «Θέατρο Τσόχα» στην Οδό Σταδίου.

-Υπαίθριο «Θέατρο του Λαού» (Μεταξουργείο).

-Υπαίθριο «Θέατρο Απόλλων» στο Μεταξουργείο.

-Υπαίθριο «Θέατρο Ποικιλιών» στην Πλατεία Βάθης.

-Υπαίθριο «Θέατρο Ποικιλιών Αϊ-Λάιφ» στα Πατήσια.

Πάτρα. Μεταρρύθμιση του Δημοτικού Θεάτρου «Απόλλων». Εκτύπωση του Κανονισμού λειτουργίας του.

-Ιπποδρόμιο.


1900

Ζάκυνθος. Επισκευές ζημιών και ανακαίνιση «Δημοτικού Θεάτρου Φώσκολος».

Πάτρα. Ηλεκτροφωτισμός «Απόλλωνα».

-Υπαίθριο «Θέατρο Λουξ» στη θέση του σημερινού Δικαστικού Μεγάρου.


1901

Αθήνα. Εγκαίνια του Βασιλικού Θεάτρου στις 24 Νοεμβρίου, με σχέδια του Ε. Τσίλερ (μελέτες 1890, 1891-2). Λειτουργεί μέχρι το 1908, ακολουθεί «αργία 24 χρόνων», και ανοίγει πάλι το 1932 ως «Εθνικό Θέατρο» μετά από εργασίες εκσυγχρονισμού με σχέδια του Αναστασίου Μεταξά.

-Υπαίθριο θέατρο της «Νέας Σκηνής» του Κωνσταντίνου Χρηστομάνου στην Πλατεία Ομονοίας, με ηλεκτροφωτισμό, μέχρι το 1911.


1902

Αθήνα. Λαϊκό «Θέατρο Αλάμπρα» στην Οδό Πατησίων (-1944). Αρχικά λειτούργησε ως υπαίθριο με τα ονόματα «Αθηναϊκόν» και «Ρεζάν». Διασκευάζεται σε κινηματοθέατρο το 1923 με σχέδια του μηχανικού Γαβαλά.


1904

Αθήνα. Υπαίθριο βραχύβιο «Θέατρο Ποικιλιών» του Λεωνίδα Αρνιώτη με πλήρη ηλεκτρική εγκατάσταση στην Οδό Ακαδημίας και σχέδια του Π. Καραθανασόπουλου. Στη θέση του θα χτιστούν το 1915/1916 το χειμερινό «Θέατρο Ολύμπια» και στα 1955-57 η Λυρική Σκηνή.

-Υπαίθριο «Θέατρο Συντάγματος» (Παντόπουλου) στη μεσημβρινή πλευρά της Πλατείας Συντάγματος, με σχέδια της «σχολής Τσίλερ».


1906

Αργοστόλι. Υπαίθριο «Δημοτικό Θέατρο Απόλλων».


1907

Επίδαυρος. Εργασίες αναστήλωσης από τον Παναγή Καββαδία. Ακολουθούν ο Α. Ορλάνδος (1954-1963) και η Επιτροπή Συντήρησης Μνημείων Επιδαύρου (1988-2016).

Θεσσαλονίκη. Πρόχειρη υπαίθρια σκηνή σε στρατιωτικό νοσοκομείο, τυπική λύση λαϊκού θεάτρου της εποχής.


1908

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο Πανελλήνιον» στην Οδό Προαστείου (σημερινή Εμμανουήλ Μπενάκη). Στα τέλη της δεκαετίας του 1920 διασκευάζεται σε χειμερινό, αφού μετονομαστεί σε ‘Mondial’. Από το 1914 λειτουργεί ως κινηματογράφος.


1909

Αθήνα. Υπαίθριο θέατρο στην Οδό Δ. Αρεοπαγίτου, γνωστό και ως «Γερμανικό» (σώζεται μέχρι σήμερα). Ίσως το ίδιο θέατρο που το 1915 αναφέρεται ως «Αθηναϊκόν» και το 1916 ως «Πύλης Αδριανού».

-Ανακαίνιση του υπαίθριου «Πανελληνίου» και βραχύβια μετονομασία του σε «Θέατρο Κυβέλης».


1910

Τρίπολη. Εγκαίνια του νεομπαρόκ «Μαλλιαροπούλειου Δημοτικού Θεάτρου», που χτίστηκε με σχέδια του Αναστασίου Μεταξά και χρηματοδότηση του τριπολίτη ιατρού Γιάννη Μαλλιαρόπουλου. Από τη δεκαετία του 1970 εγκαταλείπεται σταδιακά, για να ανακαινιστεί και να επαναλειτουργήσει αρχικά το 2001 και τελικά το 2010 με βάση τα σχέδια του Μεταξά.

Αθήνα. Υπαίθριος «Κινηματογράφος Πανόραμα» στη διασταύρωση των Οδών Οφθαλμιατρείου (σημερινή Εδ. Λω) και Σταδίου μέχρι το 1915.


1911

Αθήνα. Το υπαίθριο «Θέατρο Κυβέλη» (πρώην «Βαριετέ» στη γωνία Αριστείδου και Σταδίου) ανακαινίζεται και λειτουργεί κυρίως το καλοκαίρι μέχρι το 1924.


1912

Αθήνα. Η υπαίθρια «Νέα Σκηνή» του Κ. Χρηστομάνου μετονομάζεται σε «Θέατρο Κοτοπούλη και γίνεται έδρα του θιάσου της ηθοποιού μέχρι το 1936 που κατεδαφίζεται.


1915

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο Κεντρικόν» στην Πλατεία Κολοκοτρώνη.

-«Κινηματογράφος Απόλλων» στη θέση του «Πανοράματος» με σχέδια του Κώστα Θεοδωρίδη. Τη δεκαετία του 1920 διασκευάζεται σε θέατρο, καίγεται πριν από τον Β’ Παγκόσμιο.


1916

Αθήνα. Χειμερινό «Θέατρο Διονύσια» (το δεύτερο θέατρο της Κυβέλης) με σχέδια του Γεωργίου Θεοδωρίδη στη θέση του θερινού «Θεάτρου Συντάγματος» (Παντόπουλου) της Πλατείας Συντάγματος.

-«Θέατρο Ολύμπια» στην Οδό Ακαδημίας με σχέδια του Σταύρου Χρηστίδη. Από το 1943 στέγη της Εθνικής Λυρικής Σκηνής με σχέδια του Κίμωνα Λάσκαρι. Κατεδαφίζεται το 1954 και ανακατασκευάζεται στα 1955-57 με μελέτη του Πάνου Τσολάκη. Την περίοδο 1958-2017 στέγη της ΕΛΣ. Το 2018 μετονομάζεται σε Δημοτικό Μουσικό Θέατρο «Μαρία Κάλλας».

-Μέρος του κτηρίου που χτίστηκε στα 1870-71 με σχέδια του Ε. Τσίλερ διασκευάζεται σε Κινηματογράφο «Αττικόν». Νεομπαρόκ στοιχεία εισάγει ο Αλέξανδρος Νικολούδης (ανακαίνιση 1914-20). Το 1960 στο υπόγειο του «Αττικόν» εγκαινιάζεται ο κινηματογράφος «Απόλλων». Το 2012 το κτήριο καίγεται. Η αποκατάστασή του δεν έχει ολοκληρωθεί ακόμα.

-Κινηματογράφος «Σπλέντιτ-Πατέ» με σχέδια του Εμμανουήλ Κριεζή.

-Το υπαίθριο «Θέατρο Κοτοπούλη» στην Πλατεία Ομονοίας διασκευάζεται σε χειμερινή αίθουσα με σχέδια του Μιχαήλ Λυκούδη.

-Υπαίθριο «Θέατρο Παπαϊωάννου» (Πατησίων και Καποδιστρίου) με σχέδια του Μ. Λυκούδη. Αργότερα αποκτά στέγη για να λειτουργεί και χειμώνα.


1917

Θεσσαλονίκη. Χειμερινό λαϊκό θέατρο ‘Grand Hotel’ στην παραλία.


1919

Θεσσαλονίκη. Χειμερινό λαϊκό θέατρο με στέγη από λαμαρίνα.


1920

Αθήνα. Αναστηλωτικές εργασίες στο αρχαίο Θέατρο του Διονύσου μέχρι το 1930 από τον Αναστάσιο Ορλάνδο. Ομοίως τις περιόδους 1950-53, 1957-1969. Από το 2002 μέχρι σήμερα με επικεφαλής τον αρχιτέκτονα Κων. Μπολέτη.


1927-1929

Αθήνα. Ανεκτέλεστη μελέτη art déco ανακαίνισης του Δημοτικού Θεάτρου από τον Μανόλη Λαζαρίδη.


1930

Αθήνα. Το χειμερινό «Θέατρο Διονύσια» διασκευάζεται σε κινηματογράφο ‘UFA’ με σχέδια πιθανότατα του Μανόλη Λαζαρίδη.


1931

Αθήνα. Λειτουργεί το λαϊκό υπαίθριο «Θέατρο Περοκέ» κοντά στη σημερινή Πλατεία Καραϊσκάκη. Άλλες πηγές αναφέρουν ως έτος λειτουργίας το 1926.


1932

Αθήνα. Υπαίθριο «Θέατρο Λυρικόν» της Αντιγόνης Δελαγραμμάτη στη γωνία Ιουλιανού και 3ης Σεπτεμβρίου (μετέπειτα θερινό θέατρο «Αλίκη»).

-Υπαίθριο «Θέατρο Μαρίκας Κοτοπούλη» στη διασταύρωση των Οδών Χέυδεν και Μαυρομματαίων, με σχέδια του Δ. Πικιώνη.

Ιωάννινα. Ανεκτέλεστη μελέτη των Φίλιππου και Κωνσταντίνου Οικονόμου για Δημοτικό Θέατρο.


1933

Αθήνα. Εγκαίνια του «Θεάτρου Βρετάνια» (Πανεπιστημίου και Βουκουρεστίου) με σχέδια του Βασιλείου Τσαγρή. Λειτουργεί περισσότερο ως κινηματογράφος μέχρι τη δεκαετία του 1970, οπότε και αρχίζει να χρησιμοποιείται παράλληλα ως θεατρική σκηνή. Από τη δεκαετία του 1980 φιλοξενεί πλήθος παραστάσεων με σημαντικούς ηθοποιούς (Χορν, Κατράκη, Λαμπέτη, Βουτσινά κ.ά.). Στις αρχές του 2000 μερική αποκατάσταση και επανεξοπλισμός. Το 2009 ανακαινίζεται η πρόσοψη (σύμφωνα με την «Καθημερινή»).

Κερατσίνι. Υπαίθριο λαϊκό «Θέατρο Χρυσοστομίδη» μέχρι το 1968.


1935

Αθήνα. Κινηματοθέατρο «Παλλάς» στο Μέγαρο του Μετοχικού Ταμείου Στρατού με σχέδια των Λεωνίδα Μπόνη και Βασίλη Κασσάνδρα. Επιρροές από τη «γαλλική σχολή». Πλήρης ανακαίνιση με διατήρηση αρχικών στοιχείων, ενσωμάτωση σύγχρονης τεχνολογίας και εκ νέου σχεδιασμό σκηνής και πλατείας το 2000 και επαναλειτουργία το 2006.


1937

Αθήνα. Σικιαρίδειο Μέγαρο/κέντρο θεαμάτων «Ρεξ-Κοτοπούλη-Σινεάκ» στην Οδό Πανεπιστημίου με σχέδια (που υφίστανται αρκετές αλλαγές) των Λεωνίδα Μπόνη και Βασίλη Κασσάνδρα. Το 1987 το Υπουργείο Πολιτισμού αγοράζει το μέγαρο με την καμένη θεατρική αίθουσα (πυρκαγιά 1982) και το ανακαινίζει. Το 1993 το «Θέατρο Κοτοπούλη» περιέρχεται στην κυριότητα του Εθνικού Θεάτρου.

-Το χειμερινό «Θέατρο Κοτοπούλη» της Πλατείας Ομονοίας μεταρρυθμίζεται σε κινηματογράφο «Κρόνο» με σχέδια του Κίμωνα Λάσκαρι.

-Ανακατασκευή του «Θεάτρου Περοκέ» με σχέδια του Μαξ Φραγκούλη. Το 1963, αποκτά μεταλλική στέγη και λειτουργεί ως κινηματοθέατρο χειμώνα-καλοκαίρι. Το 1995 καταστρέφεται ολοσχερώς από πυρκαγιά. Ανακατασκευάζεται αργότερα με μοντέρνα μορφή και επαναλειτουργεί μέχρι σήμερα...

Ρόδος. Εγκαίνια του «Θεάτρου Τζιάκομο Πουτσίνι» (σημερινού Εθνικού Θεάτρου Ρόδου) στις 31 Ιουλίου. Τα σχέδια είναι του Αρμάντο Μπερναμπίτι. Σύμφωνα με την Ελένη Φεσσά-Εμμανουήλ, «το μόνο πραγματικά μοντέρνο θεατρικό κτήριο αυτών των χρόνων». Την επταετία 1967-74 ανακαινίζεται το εσωτερικό του, διασκευάζεται σε κινηματοθέατρο. Οι πρόσφατες εργασίες αποκατάστασης (από το 2023) είναι ακόμα σε εξέλιξη.


1938

Ιωάννινα. Ανέγερση νεοκλασικού Δημοτικού Θεάτρου στην κεντρική πλατεία, στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα το δημαρχείο. «Κατεδαφίζεται το 1969 με το πρόσχημα της επικινδυνότητας».

Επίδαυρος. Πρώτη παράσταση στο αρχαίο θέατρο κατά τους νεότερους χρόνους με την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, σε σκηνοθεσία του Δημήτρη Ροντήρη και με πρωταγωνίστριες την Κατίνα Παξινού και την Ελένη Παπαδάκη.


1939

Αθήνα. Λειτουργεί το «Άρμα Θέσπιδος» του Εθνικού Θεάτρου με σχέδια του Κων. Δοξιάδη, δηλαδή λυόμενου-μεταφερόμενου θεάτρου για περιοδείες.

-Έναρξη κατασκευής της Υπαίθριας Σκηνής του Κων. Δοξιάδη στο τεχνητό κοίλο του λατομείου δυτικά του Λόφου Φιλοπάππου, στη θέση της αρχαίας Κοίλης. Δεν ολοκληρώνεται ποτέ.

Πάτρα. Πρώτες αναστηλωτικές εργασίες στο Ρωμαϊκό Ωδείο. Ακολουθούν νέες τα έτη 1959, 1960-61, 2007, 2022-2025…

Ηράκλειο. Ανεκτέλεστη μελέτη κλασικομοντέρνας τεχνοτροπίας του Δημήτρη Τριποδάκη για Δημοτικό Θέατρο.


1940

Θεσσαλονίκη. Εγκαίνια (Ιούλιος) του Βασιλικού Θεάτρου στην Πλατεία Λευκού Πύργου, με σχέδια του Κων. Δοξιάδη. Αρχικά ήταν σχεδιασμένο για να λειτουργεί χειμώνα-καλοκαίρι, όμως σύντομα διασκευάζεται σε αποκλειστικά χειμερινό με την επίβλεψη του Δοξιάδη. Από το 1962, εγκαταλείπεται σταδιακά, για να ανακαινιστεί πλήρως το 1986. Σύμφωνα με την Ελένη-Φεσσά Εμμανουήλ, το θέατρο «χτίστηκε το 1938».


ΑΠΟΛΛΩΝ

Αξίζει να παρατηρηθεί ότι το όνομα «Απόλλων» είναι τυπικό για θέατρα του 19ου αιώνα στον ευρωπαϊκό και κυρίως στον ελλαδικό χώρο:


-"Teatro Apollo" - Ρώμη (1795-1888).


-"Théâtre Apollon" - Βρυξέλλες (1802).


-"Théâtre Apollo" - Παρίσι (1862–1870).


-"Apollo Theater" - Ντίσελντορφ, Γερμανία (1899-1966).


-«Απόλλων» - Ζάκυνθος (1836), Ερμούπολη (1864), Πάτρα (1872), Αθήνα (1873), Πύργος (1878), Βόλος (δεκαετία 1890).


Τον 19ο αιώνα λοιπόν παρατηρούμε πως αρκετά θέατρα ονομάζονται «Απόλλων» και όχι «Διόνυσος», παρ' ότι ο Διόνυσος ήταν ο θεός του θεάτρου στην αρχαία Ελλάδα. Αυτό σχετίζεται με διάφορους παράγοντες:

-Ο Απόλλων ως «ευρωπαϊκός κώδικας»: Οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, επηρεασμένες από τον νεοκλασικισμό και την αναγέννηση του ενδιαφέροντος για την αρχαιότητα, ταυτίζουν την υψηλή τέχνη με τον Απόλλωνα (φως, αρμονία, μουσική, ποίηση). Έτσι, η θεατρική αρχιτεκτονική και η ονοματοδοσία υιοθετούν την «απολλώνια» διάσταση της τέχνης, που συνδέεται με την αρμονία, την τάξη και τον εξευγενισμό.

-Η «απολλώνια» έναντι της «διονυσιακής» διάστασης: Ο Διόνυσος παραπέμπει στη μέθη, την έκσταση και τη συλλογική διονυσιακή εμπειρία του αρχαίου δράματος. Ο 19ος αιώνας όμως προτιμά να προβάλει τον «ευγενή», «ορθολογικό» Απόλλωνα, παρά τον «παράφορο» Διόνυσο. Κατ' ουσίαν, βλέπουμε τη σύγκρουση που αργότερα περιγράφει και ο Νίτσε στη «Γέννηση της Τραγωδίας»: το απολλώνιο (μορφή, αρμονία) έναντι του διονυσιακού (μέθη, ενέργεια).

-Ελλάδα και ευρωπαϊκή ταυτότητα: Στην Ελλάδα ειδικά, μετά την Ανεξαρτησία, οι αστικές κοινωνίες (Ζάκυνθος, Σύρος, Πάτρα, Αθήνα κ.ά.) θέλουν να δείξουν την ένταξή τους στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Ο Απόλλων, ως «ευρωπαϊκός» θεός των τεχνών, λειτουργεί καλύτερα γι' αυτή την αυτοπαρουσίαση σε σχέση με τον Διόνυσο, ο οποίος θεωρείται πιο «παγανιστικός» και «άγριος».

-Χριστιανισμός: Εχει παίξει σημαντικό ρόλο στο γιατί ο Διόνυσος δεν έγινε αποδεκτός ως όνομα για θέατρα του 19ου αιώνα (ή και γενικότερα). Στην αρχαιότητα, ο Διόνυσος συνδέεται με την έκσταση, τη μέθη, τη σεξουαλικότητα, τη μεταμφίεση, την αμφισβήτηση των ορίων. Ο χριστιανισμός, από τους πρώτους αιώνες, δαιμονοποιεί αυτές τις εκφάνσεις: οι διονυσιακές τελετές ταυτίζονται με την αμαρτία και την ειδωλολατρία. Στους Πατέρες της Εκκλησίας ο Διόνυσος εμφανίζεται συχνά ως σύμβολο της «παράνομης» χαράς και της κραιπάλης. Ο Απόλλων, αντίθετα, εμφανίζεται ως θεός «καθαρός», της μουσικής, του φωτός και της αρμονίας. Αυτά τα στοιχεία μπορούν να γίνουν πιο εύκολα αποδεκτά ακόμη και σε μια χριστιανική Ευρώπη, γιατί παραπέμπουν στην «τάξη» και την «ευπρέπεια». Στην Αναγέννηση και τον Νεοκλασικισμό, ο Απόλλων λειτουργεί σαν «ουδέτερη» θεότητα των τεχνών, χωρίς το ειδωλολατρικό βάρος του Διονύσου. Η Ευρώπη του 19ου αιώνα όμως έχει έναν ισχυρό χριστιανικό (καθολικό/προτεσταντικό/ορθόδοξο) ηθικό κώδικα. Οι αστικές τάξεις που ιδρύουν τα θέατρα προβάλλουν την ευπρέπεια, τον πολιτισμό, την ευρωπαϊκότητα. Ο Διόνυσος, με τον «αχαλίνωτο» χαρακτήρα του, δεν ταιριάζει με αυτή την εικόνα.

12 Οκτωβρίου 2025

Μπρεχτ: Παράδοση ή Πρωτοπορία;/Brecht: Tradition or Avant-Garde?

Σκέψεις με αφορμή το «Μεταδραματικό Θέατρο» του Χανς-Τις Λέμαν

Δοκίμιο αρ. 40


Στιγμιότυπο από την «Όπερα της πεντάρας» που σκηνοθέτησε ο αξέχαστος Μπομπ Γουΐλσον στο Berliner Ensemble το 2007.

(Επίσημη ιστοσελίδα: https://robertwilson.com/threepenny-opera)


Οφείλω να το πω, διότι με έχει απασχολήσει περισσότερο απ’ όσο θα περίμενα. Μεταφράζοντας το «Μεταδραματικό Θέατρο» του Χανς-Τις Λέμαν (1999), βρέθηκα μπροστά σ’ ένα αίνιγμα που δε μ' εγκατέλειψε ποτέ: ο Μπρεχτ ανήκει τελικά στην παράδοση που επιχείρησε να ανατρέψει ή στην πρωτοπορία που τη διαδέχθηκε. Ο ίδιος ο Λέμαν παίρνει σαφή θέση: ο Μπρεχτ, γράφει, ανήκει στην παράδοση του δράματος και μάλιστα εκπροσωπεί την τελευταία και πιο συνειδητοποιημένη φάση της. Η θέση του είναι σαφής, ίσως όμως όχι αθώα.

Ο Λέμαν αναφέρεται πρωτίστως στον δραματουργό Μπρεχτ, όχι στον θεωρητικό του θεάτρου. Ο συγγραφέας της «Όπερας της Πεντάρας» και του «Γαλιλαίου» πράγματι δεν παύει να γράφει δράματα με αρχή, μέση και τέλος, με χαρακτήρες, συγκρούσεις, αναγνωρίσεις, ακόμη κι αν αυτά τα στοιχεία παρουσιάζονται «ψυχρά», αποστασιοποιημένα, υπό μορφή σχολιασμού. Ο θεατρικός συγγραφέας Μπρεχτ εξακολουθεί να συνομιλεί με την αριστοτελική παράδοση του μιμητικού θεάτρου, με όρους λόγου, πράξης και αναπαράστασης. Οι ηθοποιοί του παίζουν ρόλους, τα έργα του διαθέτουν μύθο, και το κοινό εξακολουθεί ν' αναζητεί νόημα μέσα σε μια δραματική πράξη.

Από αυτή την άποψη, ο Λέμαν έχει δίκιο: ο Μπρεχτ ανήκει ακόμη στην εποχή του δράματος, όχι στη διάλυσή του. Το μεταδραματικό, όπως το ορίζει ο ίδιος, προκύπτει όταν η σκηνή παύει να είναι ο χώρος αναπαράστασης ενός φαντασιακού κόσμου και μετατρέπεται σε χώρο παρουσίας — όπου το γεγονός της παράστασης υπερισχύει του αφηγούμενου γεγονότος. Αυτό το βήμα ο Μπρεχτ δεν το κάνει.

Κι ωστόσο, μου είναι αδύνατο να δεχθώ ότι ο Μπρεχτ ανήκει στην παράδοση. Ή, για να το πω αλλιώς, αν πράγματι ανήκει εκεί, τότε η ίδια η παράδοση έχει ήδη αλλάξει νόημα. Διότι ο Μπρεχτ, περισσότερο από κάθε άλλον δραματουργό του 20ού αιώνα, επαναπροσδιόρισε εκ θεμελίων τη σχέση ανάμεσα στο θέατρο, την κοινωνία και τον θεατή. Η θεωρία του δεν είναι ένα απλό παράρτημα της δραματουργίας του, αλλά η κινητήρια δύναμη που αναδιοργανώνει τη θεατρική πράξη.

Η περίφημη θεωρία της αποστασιοποίησης (Verfremdungseffekt) δεν αφορά μόνο τον τρόπο υποκριτικής, αλλά ολόκληρο το θεατρικό συμβάν: τη σκηνοθεσία, τη μουσική, τη σκηνογραφία, τον φωτισμό, τη σχέση με το κοινό. Ο θεατής δεν καλείται να «συμμεριστεί» το πάθος ενός ήρωα, αλλά ν' αναγνωρίσει τον κοινωνικό μηχανισμό που το παράγει. Αυτή η μετατόπιση από το συναίσθημα στη συνείδηση, από την ενσάρκωση στην παρουσίαση, προαναγγέλλει τη λογική του σύγχρονου περφόρμερ, ο οποίος δεν «παίζει» έναν ρόλο αλλά εκθέτει τον εαυτό του ως φορέα πράξης, λόγου ή επιτελεστικότητας.

Σ' αυτό το σημείο, η γερμανική γλώσσα αποκαλύπτει κάτι που οι μεταφράσεις δύσκολα αποδίδουν: τη διαφορά ανάμεσα στα ρήματα erleben και darstellen. Το πρώτο σημαίνει βιώνω, ζω εσωτερικά κάτι, είναι ο πυρήνας της ψυχολογικής υποκριτικής του 19ου και του πρώιμου 20ού αιώνα. Ο ηθοποιός «ζει» τον ρόλο, ταυτίζεται μ' αυτόν, βυθίζεται στις συνθήκες του χαρακτήρα. Το κοινό, με τη σειρά του, συμπάσχει. Είναι το θέατρο της ψευδαίσθησης, της συγκίνησης, της εσωτερικότητας. Το δεύτερο, το darstellen, σημαίνει παρουσιάζω μπροστά σε κάποιον. Ο ηθοποιός δεν βιώνει, αλλά παρουσιάζει τον ρόλο, δείχνει τον άνθρωπο που υποδύεται. Όπως έγραφε ο Μπρεχτ στο «Μικρό Οργανο για το Θέατρο», «ο ηθοποιός δεν πρέπει να γίνεται ο χαρακτήρας, αλλά να παρουσιάζει τον άνθρωπο που υποδύεται». Η φράση αυτή είναι κλειδί: ο ηθοποιός καλείται να διατηρεί μια απόσταση, έναν «ελάχιστο δισταγμό» ανάμεσα στη χειρονομία και τη φράση, ώστε ο θεατής να βλέπει όχι μόνο τη δράση αλλά και τη σκέψη που τη συνοδεύει. Η μετάβαση από το erleben στο darstellen είναι η μετάβαση από το βίωμα στην επίγνωση, από το πάθος στη διαλεκτική, από το συναίσθημα στην ανάλυση. Ο ηθοποιός δεν απορροφάται από τον ρόλο· στέκεται απέναντί του, τον σχολιάζει, τον θέτει υπό κρίση. Έτσι ο θεατής παύει να είναι συμμέτοχος μιας ψευδαίσθησης και γίνεται μάρτυρας μιας σκέψης εν δράσει. Αυτή η διαφορά, φαινομενικά γλωσσική, είναι στην πραγματικότητα ιστορική τομή: είναι η γέφυρα ανάμεσα στο δραματικό και το μεταδραματικό θέατρο. Το erleben αντιστοιχεί στη μίμηση, στο θέατρο της καθαρτικής συγκίνησης. Το darstellen εγκαινιάζει την εποχή της παρουσίας, όπου η αναπαράσταση μετατρέπεται σε παράσταση (Präsentation), και η σκηνή παύει να «αναπαριστά» για να «εκθέτει». Από εδώ ξεκινά η διαδρομή που θα οδηγήσει στους περφόρμερ, τις περφόρμανς της Μπάους ή των Rimini Protokoll, εκεί όπου η πράξη υποκαθιστά τη δράση και η συνείδηση τη μίμηση.

Δεν μπορείς, επομένως, να αγνοήσεις το γεγονός ότι ο Μπρεχτ άνοιξε έναν δρόμο που οδηγεί απ' ευθείας στο μεταδραματικό. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο Λέμαν παραδέχεται, έστω έμμεσα, πως χωρίς τον Μπρεχτ δεν θα υπήρχε το θέατρο της αποδόμησης του κειμένου, της διαλεκτικής σχέσης με την εικόνα, του θεάτρου που εκθέτει τα μέσα του. Αυτή η έμμεση παραδοχή εντοπίζεται και στο σημείο που συζητά την «ενότητα του χρόνου», καθώς αντιπαραβάλλει τα χρονικά άλματα/τομές και τις ασυνέχειες της μπρεχτικής δραματουργίας με τη «συνεκτική ολότητα» της παραδοσιακής αριστοτελικής δραματουργίας. Είναι όμως χαρακτηριστικό και ότι κλείνει το κεφάλαιο του βιβλίου για την Περφόρμανς με στίχους από ένα ποίημά του: «... Ό,τι νέο/Είναι καλύτερο απ' ό,τι παλιό». Κι ας υποστηρίζει προηγουμένως ότι, παρά τις επαναστατικές τεχνικές, επικές μορφές θεάτρου -άρα και ο Μπρεχτ- δεν υπερβαίνουν πλήρως το δραματικό πλαίσιο κι ότι το ρήγμα που εισάγουν είναι εντός της παράδοσης: ανατρέπουν τη δραματική ψευδαίσθηση, αλλά δεν αλλάζουν τον ρόλο του κοινού με τρόπο που να στέκεται έξω από το δράμα ή να καταργεί τη θέση παρατήρησης. Αυτό είναι που κάνει τον Μπρεχτ, σύμφωνα με τον Λέμαν, παραδοσιακό: καινοτομεί στον τρόπο που ο θεατής εμπλέκεται, αλλά δεν καταλύει το δραματικό πλαίσιο με τον τρόπο που το κάνουν οι μεταδραματικές παραστάσεις. Κι όμως, ο Μπρεχτ είναι ίσως ο τελευταίος δραματουργός, αλλά και ο πρώτος θεωρητικός του μεταδραματικού βλέμματος. Ή μήπως δεν υπάρχουν περιπτώσεις του μεταδραματικού θεάτρου όπου «η θέση του παρατηρητή (τοποθετημένου 'απέναντι' στη σκηνή) παραμένει κατ' ουσίαν απαράλλαχτη»; Όταν στο τελευταίο κεφάλαιο, όπου ο Λέμαν αναλύει και τον μεταδραματικό χρόνο, εξηγεί γιατί θεωρεί πως ο μπρεχτικός θεατής δεν είναι μεταδραματικός, παραγνωρίζει ότι η απαίτηση να έχει ο θεατης διαρκώς συνείδηση του ότι βρίσκεται στο θέατρο και η απαίτηση να κρατά απόσταση ο ηθοποιός από τον ρόλο του δημιουργούν έναν κοινό χωρο-χρόνο εκτός της δραματικής μυθοπλασίας, προσηλωμένο στο εδώ και τώρα της παράστασης -δηλαδή ένα χαρακτηριστικό που στο μεταδραματικό θέατρο αναπτύσσεται πολύ, αν δεν ωθείται στα άκρα...

Έχω αναλύσει και αλλού —στις «Παραστασιογραφίες» μου (2005)— τις ανυπολόγιστες αλλαγές που προκάλεσε η μπρεχτική θεωρία στη σκηνή του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Από τον Πίτερ Μπρουκ και την Αριάν Μνουσκίν έως τον Χάινερ Μύλλερ, η επίδρασή του δεν έγκειται τόσο στη μίμηση των μορφών όσο στη μετάλλαξη της ίδιας της έννοιας του «δράματος». Ο Μπρεχτ έμαθε στους σκηνοθέτες και στους ηθοποιούς ότι μπορούν να στέκονται απέναντι από τον ρόλο τους, να τον σχολιάζουν, να τον υπονομεύουν, να τον θέτουν σε δοκιμασία. Το θέατρο, από χώρος ψευδαίσθησης, γίνεται χώρος κριτικής. Αυτό ακριβώς είναι που ο Λέμαν, κατά τη γνώμη μου, υποτιμά. Αν το μεταδραματικό είναι η ριζική αποσύνθεση του δραματικού, τότε ο Μπρεχτ υπήρξε ο πρώτος που το υπονόμευσε συνειδητά, διατηρώντας ωστόσο το περίβλημα του δράματος. Ενδέχεται μάλιστα το ίδιο το μεταδραματικό να μην είναι τίποτε άλλο παρά η συνέπεια της μπρεχτικής σκέψης που έφτασε στα άκρα της: όταν η αποστασιοποίηση δεν εφαρμόζεται πια στο κείμενο, αλλά στο ίδιο το θέατρο, όταν η αναπαράσταση διαλύεται μέσα στην επιτέλεση. Η διαφορά είναι, ίσως, ιστορική. Ο Μπρεχτ γράφει σε μια εποχή όπου το κείμενο εξακολουθεί να είναι το θεμέλιο της παράστασης. Ο Λέμαν γράφει σε μια εποχή όπου η παράσταση έχει αυτονομηθεί από το κείμενο. Αν λοιπόν ο πρώτος εξακολουθεί να είναι «δραματικός», είναι επειδή το πλαίσιο δεν του επέτρεπε ακόμη να γίνει κάτι άλλο. Αλλά ο τρόπος που το υπερέβη, ο τρόπος που άνοιξε ρωγμές μέσα του, είναι ήδη πρωτοποριακός.

Ο Μπρεχτ δεν έπαψε ποτέ να είναι δάσκαλος του θεάτρου. Κι αυτό που δίδαξε πάνω απ’ όλα δεν ήταν μια νέα μορφή θεάτρου, αλλά μια νέα στάση απέναντι στη μορφή. Η στάση αυτή, η κριτική απόσταση από το ίδιο το θεατρικό γεγονός, είναι εκείνη που διατρέχει όλο το θέατρο μετά τον Μπρεχτ — από τον Μπομπ Γουίλσον και την Πίνα Μπάους έως τα έργα των Rimini Protokoll. Αν η σκηνή σήμερα είναι τόπος συνάντησης πραγματικών σωμάτων, αφηγητών, τεχνολογικών μέσων και πολιτικών αφηγήσεων, αυτό οφείλεται στη ρωγμή που άνοιξε ο Μπρεχτ ανάμεσα στο «είναι» και το «παριστάνειν». Όταν λοιπόν λέμε ότι ο Μπρεχτ «ανήκει στην παράδοση» του δράματος, οφείλουμε να εξηγούμε τι εννοούμε. Αν εννοούμε ότι συνέχισε να γράφει έργα με χαρακτήρες και πλοκή, τότε ναι, είναι δραματικός. Αν όμως εννοούμε ότι υπηρετεί τη λογική της ψευδαίσθησης, τότε όχι — γιατί ο Μπρεχτ είναι ο πρώτος που την αποδόμησε εκ των έσω. Είναι ο δραματουργός που κατέλυσε την παραδοσιακή δραματουργία, ο σκηνοθέτης που ανέτρεψε τη σκηνή, ο θεωρητικός που μετέτρεψε τη θεατρική πράξη σε χώρο πολιτικής σκέψης.

Η συζήτηση, βέβαια, παραμένει ανοιχτή. Ίσως επειδή ο ίδιος ο Μπρεχτ μάς υπενθυμίζει ότι η τέχνη δεν εξελίσσεται γραμμικά, αλλά διαλεκτικά — ανάμεσα σε άρνηση και υπέρβαση. Έτσι, η παράδοση δεν είναι κάτι που απλώς ανατρέπεις· είναι κάτι που μετασχηματίζεις εκ των έσω, φανερώνοντας τις αντιφάσεις της. Και σε αυτό, ο Μπρεχτ υπήρξε αξεπέραστος: ένας παραδοσιακός που γκρέμισε την παράδοση, ένας πρωτοπόρος που έμαθε στην πρωτοπορία να στοχάζεται.





October 12, 2025

Brecht: Tradition or Avant-Garde?

Thoughts on Hans-Thies Lehmann's "Postdramatic Theater"

Essay No. 40



A still from "The Threepenny Opera" directed by the unforgettable Bob Wilson at the Berliner Ensemble in 2007.

(Official website: https://robertwilson.com/threepenny-opera)


I have to say it, because it has occupied me more than I expected. In translating Hans-Thies Lehmann's "Postdramatic Theatre" (1999) I found myself faced with an enigma that has never left me: whether Brecht ultimately belongs to the tradition he attempted to overthrow or to the avant-garde that succeeded it. Lehmann himself takes a clear position: Brecht, he writes, belongs to the tradition of drama, and indeed represents its last and most conscious phase. His position is clear, but perhaps not innocent.

Lehmann refers primarily to the playwright Brecht, not to the theater theorist. The author of "The Threepenny Opera" and "Galileo" does indeed not cease to write dramas with a beginning, middle and end, with characters, conflicts, and recognitions, even if these elements are presented "coldly," detached, in the form of commentary. The playwright Brecht continues to converse with the Aristotelian tradition of mimetic theater, in terms of discourse, action, and representation. His actors play roles, his plays have a plot, and the audience continues to search for meaning within a dramatic act. In this respect, Lehmann is right: Brecht still belongs to the era of drama, not to its dissolution. The postdramatic, as he defines it, arises when the stage ceases to be the space for the representation of an imaginary world and becomes a space for presence—where the fact of the performance prevails over the narrated event. Brecht does not take this step.

And yet, I find it impossible to accept that Brecht belongs “to the tradition”. Or, to put it another way, if he does belong there, then the tradition itself has already changed its meaning. For Brecht, more than any other dramatist of the 20th century, fundamentally redefined the relationship between theater, society, and the spectator. His theory is not a simple appendage of his dramaturgy, but the driving force that reorganizes theatrical practice.

The famous theory of alienation (Verfremdungseffekt) concerns not only the manner of acting, but the entire theatrical event: the direction, the music, the set design, the lighting, the relationship with the audience. The spectator is not called upon to “share” the passion of a hero, but to recognize the social mechanism that produces it. This shift from emotion to consciousness, from embodiment to presentation, heralds the logic of the modern performer, who does not “play” a role but exposes himself as a carrier of action, speech or performativity.

At this point, the German language reveals something that translations have difficulty conveying: the difference between the verbs "erleben" and "darstellen". The first means to experience, to live something internally, it is the core of psychological acting of the 19th and early 20th centuries. The actor “lives” the role, identifies with it, immerses himself in the circumstances of the character. The audience, in turn, sympathizes. It is the theater of illusion, emotion, interiority. The second, darstellen, means to present before someone. The actor does not experience, but presents the role, shows the person he is playing. As Brecht wrote in “The Little Organ for the Theater,” “the actor must not become the character, but present the person he is playing.” This phrase is the key: the actor is called upon to maintain a distance, a “minimal hesitation” between the gesture and the phrase, so that the spectator sees not only the action but also the thought that accompanies it. The transition from erleben to darstellen is the transition from experience to awareness, from passion to dialectic, from emotion to analysis. The actor is not absorbed by the role; he stands before it, comments on it, puts it under judgment. Thus the spectator ceases to be a participant in an illusion and becomes a witness to a thought in action. This difference, apparently linguistic, is in reality a historical intersection: it is the bridge between dramatic and postdramatic theater. Erleben corresponds to imitation, to the theater of cathartic emotion. Darstellen inaugurates the era of presence, where representation is transformed into performance (Präsentation), and the stage ceases to “represent” to “exhibit.” From here begins the path that will lead to performers, the performances of Bausch or Rimini Protokoll, where deed replaces action and consciousness replaces imitation.

You cannot, therefore, ignore the fact that Brecht opened a path that leads directly to the postdramatic. It is no coincidence that Lehmann himself admits, albeit indirectly, that without Brecht there would be no theater of the deconstruction of the text, of the dialectical relationship with the image, of the theater that exposes its means. This indirect admission is also found in the point where he discusses the "unity of time", as he contrasts the temporal leaps/cuts and discontinuities of Brechtian dramaturgy to the "coherent wholeness" of traditional Aristotelian dramaturgy. However, it is also characteristic that he closes the chapter of the book on Performance with verses from one of his poems: "... What is new/Is better than what is old". And although he previously argued that, despite revolutionary techniques, epic forms of theatre - and so does Brecht - do not completely transcend the dramatic framework and that the rupture they introduce is within tradition: they overturn the dramatic illusion, but they do not change the role of the audience in a way that stands outside the drama or abolishes the position of observation. This is what makes Brecht, according to Lehmann, traditional: he innovates in the way the spectator is involved, but he does not dissolve the dramatic framework in the way that postdramatic performances do. And yet, Brecht is perhaps the last dramatist, but also the first theorist of the postdramatic gaze. Or are there not cases of postdramatic theatre where "the position of the observer (positioned 'opposite' the stage) remains essentially unchanged"? When in the last chapter, where Lehmann also analyzes postdramatic time, he explains why he believes that the Brechtian spectator is not postdramatic, he overlooks that the requirement that the spectator be constantly aware of being in the theater and the requirement that the actor keep a distance from his role create a common space-time outside of dramatic fiction, focused on the "here and now" of the performance - a characteristic that is greatly developed in postdramatic theater, if not pushed to extremes...

I have analyzed elsewhere —in my "Performances" (2005)— the incalculable changes that Brechtian theory caused on the stage of the second half of the 20th century. From Peter Brook and Ariane Mnouchkine to Heiner Müller, its influence lies not so much in the imitation of forms as in the mutation of the very concept of “drama.” Brecht taught directors and actors that they can stand in front of their role, comment on it, undermine it, put it to the test. The theater, from a space of illusion, becomes a space of criticism. This is precisely what Lehmann, in my opinion, underestimates. If the postdramatic is the radical decomposition of the dramatic, then Brecht was the first to consciously decompose it, while still preserving the shell of the drama. It is even possible that the postdramatic itself is nothing more than the consequence of Brechtian thought taken to its extremes: when distancing is no longer applied to the text, but to the theater itself, when representation dissolves into performance. The difference is, perhaps, historical. Brecht writes in an era when the text is still the foundation of the performance. Lehmann writes in an era when the performance/theatre has become autonomous from the text. If the former is therefore still “dramatic”, it is because the context did not yet allow him to become anything else. But the way he went beyond it, the way he opened cracks within it, is already pioneering.

Brecht never ceased to be a teacher of the theatre. And what he taught above all was not a new form of theatre, but a new attitude towards form. This attitude, the critical distance from the theatrical event itself, is the one that runs through all theatre after Brecht — from Bob Wilson and Pina Bausch to the works of Rimini Protokoll. If the stage today is a meeting place of real bodies, narrators, technological means and political narratives, this is due to the crack that Brecht opened between “being” and “acting”. So when we say that Brecht “belongs to the tradition” of drama, we must explain what we mean. If we mean that he continued to write plays with characters and plot, then yes, he is dramatic. But if we mean that it serves the logic of illusion, then no — because Brecht is the first to deconstruct it from within. He is the dramatist who dismantled dramaturgy, the director who overturned the stage, the theorist who transformed theatrical action into a space for political thought.

The debate, of course, remains open. Perhaps because Brecht himself reminds us that art does not evolve linearly, but dialectically — between negation and transcendence. Thus, tradition is not something you simply overturn; it is something you transform from within, revealing its contradictions. And in this, Brecht was unsurpassed: a traditionalist who demolished tradition, a pioneer who learned in the vanguard to reflect.