25 Φεβρουαρίου 2014

Σύγχρονο μπαλέτο στη Μυλούζη

Δοκίμιο αρ. 2
Ο Πινόκιο ζώο σε τσίρκο!


Έχει χυθεί πολύ νερό στον μύλο από τότε που εμπνευσμένοι χορογράφοι -με πρωτοπόρο τον Μπαλανσίν- ανανέωσαν τον κλασικό χορό συνδυάζοντάς τον με μοντέρνα στοιχεία. Μια τέχνη υψηλή, αριστοκρατική, με αυστηρές συμβάσεις, εκσυγχρονίστηκε για να παραδοθεί απλοποιημένη σε λαϊκά, καθημερινά κοινά. Τελευταία εξέλιξη στον κλασικό χορό: η ανάμιξή του με τον σύγχρονο αλλά και κάθε άλλη -χορευτική ή μη- καλλιτεχνική γλώσσα υπό τον όρο "σύγχρονο μπαλέτο". Αυτός καλύπτει μια πολύ μεγάλη ποικιλία θεαμάτων, όπου ο κλασικός χορός αποτελεί φυσικά θεμελιώδη σωματική γλώσσα, όχι όμως και κυρίαρχη στον κινητικό χάρτη της παράστασης. Σε αυτή την κατηγορία θεαμάτων μπορούμε να εντάξουμε και το ευφάνταστο μπαλέτο "Πινόκιο", σε χορογραφία του Ιβάν Καβαλάρι, μουσική του Ενρίκο Μελότσι και ορχηστρική διεύθυνση του Μ. Ρομανούλ, από το Μπαλέτο της Εθνικής Όπερας του Ρήνου και τη Συμφωνική της Μυλούζης.

Η παράσταση μας υπενθυμίζει πάνω από όλα ότι ο κλασικός Πινόκιο του Κάρλο Κολόντι (1883) είναι και μια οικονομική ιστορία για μεγάλους... Όλα ξεκινούν στο εργαστήριο-τράπεζα-μέγκενη του Μαστροτζεπέτο και τελειώνουν στο εσωτερικό-φυλακή ενός θαλάσσιου κήτους, όπου επιτέλους συναντώνται ο πατέρας δημιουργός και ο γιος του (συγκινητικό pas de deux) μετά από τις γνωστές περιπέτειες, χωρίς όμως τα κοστούμια του ρόλου τους: ο Πινόκιο χωρίς την περιβολή της μαριονέτας και ο Τζεπέτο χωρίς τη δερμάτινη ποδιά του επαγγέλματός του. Στο τέλος, σηκώνουν την αραχνοΰφαντη αυλαία στην οποία προβάλλεται η εικόνα του κήτους και φεύγουν ελεύθεροι. Όλα ξεκινούν από τον κλασικό χορό, με ενδιάμεσους σταθμούς τον μοντέρνο και τον σύγχρονο, το χιπ χοπ, την κομέντια ντελ' άρτε, την όπερα, το μιούζικαλ, την παντομίμα, το θέατρο λόγου, το θεατρικό παιγνίδι, το θέατρο μαριονέτας, αλλά και το σοβαρό και το αστείο, αφού ο καλός ο μύλος όλα τα αλέθει. Εκτός λοιπόν από ένα ταξίδι του Πινόκιο, που σωματοποιεί εκπληκτικά ο Τόμας Χίντερμπέργκερ, είναι -σε ένα μεταθεατρικό επίπεδο- και μια αφήγηση της σωματικής περιπέτειας του ήρωα του πασίγνωστου παραμυθιού που μυείται -και με τη βία- στις παραστατικές τέχνες και, γενικά, καλείται να προσαρμοστεί στον αδυσώπητο κόσμο του θεάματος. Βλέπω, δηλαδή, αυτό το ολικό θέαμα και σαν ένα έξοχο σχόλιο στην απαιτητική και απάνθρωπη πλέον κοινωνία του θεάματος που ζητεί τα πάντα από τον καλλιτέχνη και, έτσι, τον θέλει πολυμήχανο περφόρμερ, στην εποχή ενός άγριου και αδίστακτου καπιταλισμού, όπου ο περφόρμερ τα κάνει όλα! Εντούτοις, όλα τα επιτυγχάνουν οι συντελεστές με κάποια οικονομία οπτικών μέσων και μηχανών και την εντελώς απαραίτητη τεχνολογία, χωρίς δηλαδή υπερβολική χρήση σκηνογραφικών αντικειμένων, αλλά, αντίθετα, με έμφαση στη σκηνική χρήση του ανθρώπινου σώματος ως θεμελιακού παραστασιακού εργαλείου. Άλλωστε, και ως στοιχεία σκηνογραφίας μπορεί να δει ο θεατής τα σώματα που κατακλύζουν τη σκηνή, με πρωταγωνιστή τον Πινόκιο, το σώμα του οποίου φαίνεται ημιανθρώπινο αφού φέρει κοστούμι (χρώματος της σάρκας) που του αποδίδει κουκλοθεατρική όψη και το πραγμοποιεί. Εκπληκτικής ομορφιάς οι σκηνές με το μπαλέτο από πολυάριθμους κλώνους του Πινόκιο, που προσθέτουν στην κομέντια ντελ' άρτε τον ήρωα του Κολόντι ως άλλη μία μάσκα!

Το πολυθέαμα αρχίζει και τελειώνει χωρίς μπαλέτο! Και στην καταληκτική σκηνή, έρχεται η μεγάλη ανατροπή: ένας νέος, ο οποίος έχει αποκοιμηθεί στο κρεβάτι του κρατώντας αγκαλιά την ξύλινη μαριονέτα του Πινόκιο, πετάγεται από τον ύπνο του και η μαριονέτα τού πέφτει (ανάμνηση της Πτώσης του Ανθρώπου), με τον ξύλινο γδούπο στο πάτωμα να χτυπά στα αυτιά σου! Τριγύρω μικρά και μεγάλα φωτεινά ρολόγια κάνουν το κρεβάτι να φαίνεται αιωρούμενο ανάμεσα σε πλανήτες κάπου στο διάστημα, σε άλλο κόσμο. Ο νέος βλέπει τη μύτη του να μεγαλώνει (άραγε είναι ο εξανθρωπισμένος Πινόκιο;) και ο θεατής μένει με την κλασική απορία: όνειρο ήταν όλα ή μεγάλο ψέμα;

19 Φεβρουαρίου 2014

Και ο Αϊνστάιν το... βιολί του!/Einstein and his... violin!

Δοκίμιο αρ. 1


 
Στιγμιότυπο από μια εκ των εμβληματικών σκηνών του Einstein on the Beach: ο Αϊνστάιν παίζει βιολί, ενώ ένας πύραυλος κινείται αργά στον ορίζοντα! Μια σπαρακτική αντιπαράθεση ανάμεσα στην αρμονία της τέχνης και την ψυχρή, τεχνολογική καταστροφή. 


Αν επιχειρήσουμε να αποκωδικοποιήσουμε πλήρως ή, έστω, μερικώς το Θέατρο των Εικόνων του κορυφαίου αμερικανού σκηνοθέτη Ρόμπερτ Γουίλσον, είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα προσκρούσουμε σε ένα αρκούντως ερμητικό σκηνοθετικό ιδίωμα που βρίθει σημείων αδιαφάνειας, απροσδιοριστίας και ασυνέχειας και που πάνω απ' όλα διακρίνεται για την έλλειψη λογικού ειρμού! Ο σπουδαίος κατασκευαστής θεατρικών εικόνων οφείλει πολλά στην αρχιτεκτονική και ζωγραφική παιδεία του, περισσότερα όμως στον άκρως υποκειμενικό, ιδιοσυγκρασιακό τρόπο με τον οποίο συλλαμβάνει τα σκηνικά του οράματα. Ωστόσο, δεν αδιαφορεί ούτε υποτιμά την πρόσληψή τους από το κοινό. Με αφορμή την πρόσφατη, τρίτη κατά σειρά αναβίωση της θρυλικής του όπερας με τον παράξενο τίτλο Einstein on the Beach, σε μουσική του Φίλιπ Γκλας και χορογραφία της Λουσίντα Τσάιλντς, ο σκηνοθέτης δηλώνει πως ενδιαφέρεται σημαντικά για τον τρόπο με τον οποίο θα την υποδεχθούν οι θεατές του 21ου αιώνα. Μάλιστα, επειδή τις εικόνες του θεάματος αυτού έχουν καταναλώσει ζωντανά λίγοι θεατές σε Ευρώπη και Αμερική, η παραγωγή έχει φροντίσει για τη δωρεάν διαδικτυακή μετάδοση της παράστασης που βιντεοσκοπήθηκε στις 7 Ιανουαρίου του 2014 στο Θέατρο του Σατελέ (streaming). Σημειωτέον ότι πρόκειται για την πρώτη αλλά και μοναδική ψηφιακή καταγραφή ολόκληρου του θεάματος, το οποίο πρωτοπαρουσιάστηκε το 1976 στο Φεστιβάλ της Αβινιόν και αποτέλεσε την πρώτη συνεργασία του Γουίλσον με τον Γκλας - μα και την τελευταία! Ο συνθέτης αποκαλύπτει πως με την τρέχουσα παραγωγή πέφτει η αυλαία στη συνεργασία τους. Έτσι, η εν λόγω αναβίωση του Αϊνστάιν σηματοδοτεί το τέλος μιας σημαίνουσας περιόδου, κατά την οποία οι δύο κορυφαίοι αμερικανοί καλλιτέχνες δημιουργούν νέες εκφάνσεις της οπερατικής/σκηνικής τέχνης και, γενικότερα, αλλάζουν νόρμες και κανόνες με τις πειραματικές οπτικοακουστικές προτάσεις τους που συνιστούν μια επανάσταση στις παραστατικές τέχνες.

Παρακολουθώντας επί τεσσεράμισι ώρες την ψηφιακή πλέον μορφή της όπερας του Αϊνστάιν, ανακεφαλαιώνουμε βασικά γνωρίσματα του γουιλσονικού θεάτρου, όπως την επανάληψη, τη βραδύτητα, την ονειρική διάσταση, την απουσία αφηγηματικής συνοχής... Πρόκειται για ανατροπές που ο εικονοποιός εντάσσει σε καθ' όλα κλασικά δομικά πλαίσια με πράξεις, σκηνές και τα περίφημα knee plays, στα οποία δίνει αυτό το όνομα επειδή αρμολογούν το σώμα του θεάματος όπως οι αρθρώσεις το ανθρώπινο σώμα. Ενώ η μουσική και ρυθμική διάσταση που ορίζει ο Γκλας είναι πανταχού παρούσα (η Ελένη Βαροπούλου μιλάει για "μουσικότητα πριν απ' όλα"), όλα φαίνεται ότι εκπορεύονται από τον τρόπο που ο Γουίλσον οραματίζεται και διευθετεί άπαντα τα σκηνικά σημεία.

Και όμως, υπάρχουν σκηνές και στιγμές που εντυπώνονται στη μνήμη σου ανεξίτηλα. Τέτοιο είναι το εμβληματικό τμήμα όπου μια παραλληλόγραμμη φωτεινή στήλη/εγκατάσταση - σε μια κατάμαυρη σκηνή με την άδεια καρέκλα του Αϊνστάιν - αίρεται αργά σαν πύραυλος που εκτοξεύεται προς τα άνω, προκαλώντας αλυσιδωτές εκρήξεις νοημάτων, ενώ παράλληλα γιαπωνέζα περφόρμερ συνοδεύει με άρια υψηλών τόνων. Μακρινή ανάμνηση της πυρηνικής βόμβας "Little Boy" που έπεσε στη Χιροσίμα; Μια απειλή στο παρόν και στο μέλλον; Μια αποστολή στο διάστημα; Όπως σε κάθε άλλη περίπτωση, η βραδύτητα με την οποία κινείται η εικόνα εμποδίζει και ταυτόχρονα ενθαρρύνει τη συμβολική της ανάγνωση. Και εκείνο το μικρό αγόρι από την Ιαπωνία στον ρόλο του δικαστή, σε προηγούμενη Πράξη, μπορεί να αποσπασθεί από την ενότητα στην οποία εκτίθεται και να συσχετισθεί άνετα εδώ... Διότι ο Γουίλσον συνηθίζει να παρουσιάζει τα σκηνικά υλικά του χωρίς να τα ιεραρχεί ή να τα συνδυάζει με αιτιακές σχέσεις. Έτσι, αφήνει τον θεατή ελεύθερο να λειτουργεί δημιουργικά και να προτείνει συσχετισμούς και αλληλουχίες ανεξάρτητα από τη δομή του θεάματος. Η δόμηση σε πράξεις και σκηνές είναι εντελώς προσχηματική και, όπως αφήνει να εννοηθεί ο σκηνοθέτης, ακόμα και τυχαία. Ίσως μπορούμε να μιλήσουμε για ένα φαινομενικά δομημένο παζλ, που όμως χρειάζεται δουλειά από την πλευρά του θεατή για να το συναρμολογήσει αλλά και να το συμπληρώσει με κομμάτια από το δικό του (και το ευρύτερο) κείμενο προκειμένου να εξαγάγει κάποιο νόημα. Με αυτό τον τρόπο, άλλωστε, ο Γουίλσον παρακάμπτει και τη λογοκρισία...

Παρακολουθώντας επί τεσσεράμισι ώρες το θέαμα, αντιλαμβανόμαστε πως το θέμα της πυρηνικής απειλής απασχολεί έντονα τον Γουίλσον. Παράλληλα, αναρωτιόμαστε αν τελικά βλέπει θετικά ή αρνητικά τη μορφή του Αϊνστάιν. Είναι χαρακτηριστικό ότι στη συγκλονιστική σκηνή όπου ο Αϊνστάιν παίζει βιολί, μια μινιατούρα πυραύλου κινείται διαγώνια στον ορίζοντα της σκηνής. Είναι γνωστές οι προσπάθειες που κατέβαλε ο σιωνιστής επιστήμονας για την πολεμική αξιοποίηση της διάσπασης του ατόμου με την κατασκευή πυρηνικής βόμβας. Δεδομένο όμως είναι και ότι αγαπούσε τη μουσική και ότι όρισε τον Θεό σαν μουσική που έρχεται από το υπερπέραν. Παρ' όλα αυτά, η εικόνα δεν μπορεί παρά να έχει βαθιά ειρωνική σημασία και κριτικό περιεχόμενο, καθώς αντανακλά αυτή την τραγική διπολικότητα.

Έτσι, ενώ αφ' ενός το πανάκριβο θέατρο του Γουίλσον προβάλλει πάντα σαν σουρρεαλιστική πραγματικότητα, σαν ερμητική και αινιγματική εικονική οντότητα, αφ' ετέρου η επιζητούμενη δημιουργική συμμετοχή του θεατή στην κατασκευή του παραστασιακού νοήματος εγγυάται ότι ο μεγάλος εικονοποιός δεν πρεσβεύει το δόγμα της τέχνης για την τέχνη ούτε εκθέτει κενά περιεχομένου εικαστικά παραληρήματα.





February 19, 2014

Einstein and his... violin!

Essay No. 1


If we attempt to decode, either fully or even partially, the Theatre of Images of the distinguished American director Robert Wilson, we are almost certain to encounter a highly hermetic theatrical idiom, replete with opacity, indeterminacy, discontinuity and, above all, a conspicuous absence of logical coherence. The remarkable constructor of theatrical images owes much to his training in architecture and painting, but even more to the profoundly subjective and idiosyncratic manner in which he conceives his stage visions. Yet he neither disregards nor underestimates their reception by the audience. Apropos of the recent, third revival of his legendary opera with the unusual title Einstein on the Beach, with music by Philip Glass and choreography by Lucinda Childs, Wilson has stated that he is deeply interested in the way in which the work will be received by twenty-first-century spectators. Indeed, since relatively few spectators in Europe and the United States have experienced the work live, the production made the performance freely available online in a streaming broadcast, recorded at the Théâtre du Châtelet on 7 January 2014. Significantly, this was the first - and remains the only - complete digital recording of the work, which was originally presented in 1976 at the Festival d’Avignon and marked Wilson’s first collaboration with Glass - and also their last. The composer has revealed that the current production brings their collaboration to a close. Thus, this revival of Einstein on the Beach marks the end of a significant period during which the two leading American artists created new forms of operatic and theatrical expression and, more broadly, challenged established norms and conventions through experimental audiovisual propositions that constituted a revolution in the performing arts.

After four and a half hours of watching the opera in its now digital form, we are able to recapitulate some of the fundamental characteristics of Wilsonian theatre: repetition, slowness, its dreamlike dimension, and the absence of narrative coherence. These disruptions are incorporated by the image-maker into thoroughly classical structural frameworks comprising acts, scenes and the celebrated “knee plays”, a term he uses because they articulate the body of the performance in much the same way as joints articulate the human body. Although the musical and rhythmic dimension established by Glass is omnipresent throughout the work - Eleni Varopoulou speaks of “musicality above all” - everything seems ultimately to emanate from the manner in which Wilson conceives and orchestrates every element of the stage image.

And yet there are scenes and moments that remain indelibly impressed upon the memory. One such emblematic sequence presents a rectangular luminous column or installation, rising slowly like a rocket launched upwards, on an otherwise pitch-black stage containing Einstein’s empty chair, generating a chain reaction of meanings, while a Japanese performer accompanies the action with a high-pitched aria. A distant evocation of the “Little Boy” atomic bomb dropped on Hiroshima? A threat in the present and the future? A mission into outer space? As elsewhere in the work, the slowness with which the image unfolds simultaneously inhibits and encourages its symbolic interpretation. The small Japanese boy who appears as a judge in an earlier act, too, can be detached from the context in which he is presented and readily associated with this image. Wilson habitually presents his stage materials without hierarchising them or connecting them through causal relations. In this way, he leaves the spectator free to operate creatively, proposing associations and sequences independently of the structure of the performance. The division into acts and scenes is entirely provisional and, as the director seems to suggest, perhaps even arbitrary. We might therefore speak of an apparently structured puzzle which requires the spectator not merely to assemble its pieces but also to supplement them with fragments drawn from his or her own “text” - and from the broader cultural text - in order to produce meaning. In this respect, moreover, Wilson also circumvents censorship.

After four and a half hours of watching the performance, we become aware of the extent to which the question of nuclear threat preoccupies Wilson. At the same time, we are prompted to ask whether his representation of Einstein is ultimately affirmative or critical. It is telling that, in the striking scene in which Einstein plays the violin, a miniature rocket moves diagonally across the stage horizon. The efforts of the Zionist scientist to facilitate the military application of atomic fission through the development of the nuclear bomb are well known. It is equally well established, however, that he loved music and that he described God as music coming from beyond. Nevertheless, the image can hardly be devoid of profound irony and critical significance, insofar as it reflects this tragic duality.

Thus, while Wilson’s lavish theatre consistently presents itself as a surreal reality, as a hermetic and enigmatic visual entity, the desired creative participation of the spectator in the construction of theatrical meaning ensures, on the other hand, that the great image-maker does not subscribe to the doctrine of “art for art’s sake”, nor does he merely exhibit visually extravagant spectacles devoid of substantive content.