30 Δεκεμβρίου 2025

Έθνος, Ελευθερία και Ιστορικό Υποκείμενο στον ελληνικό 19ο αιώνα: Ιωάννης Καποδίστριας και Διονύσιος Σολωμός

Δοκίμιο αρ. 96


Διονύσιος Σολωμός (1798-1857) - Ιωάννης Καποδίστριας (1776-1831)

Η σύγκριση του Ιωάννη Καποδίστρια με τον Διονύσιο Σολωμό προσφέρει ένα προνομιακό πεδίο για την κατανόηση των διαφορετικών τρόπων με τους οποίους συγκροτείται η έννοια του έθνους στον ελληνικό 19ο αιώνα. Παρά τη γεωγραφική και χρονική εγγύτητα μεταξύ των δύο ανδρών, οι στάσεις τους απέναντι στην Ελληνική Επανάσταση, καθώς και η πρόσληψη της ελευθερίας, της λαϊκής δράσης και της ιστορικής αναγκαιότητας, διαμορφώνονται μέσα από διαφορετικά κοινωνικά, ιδεολογικά και γλωσσικά φίλτρα.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας, προερχόμενος από την επτανησιακή αριστοκρατία και ενταγμένος από νωρίς στους μηχανισμούς της ευρωπαϊκής διπλωματίας, αντιλαμβάνεται την Ιστορία πρωτίστως ως πεδίο ισορροπίας δυνάμεων. Η ελευθερία, στη σκέψη του, δεν είναι προϊόν λαϊκής αυτενέργειας αλλά αποτέλεσμα θεσμικής οργάνωσης, διεθνούς νομιμοποίησης και, τελικά, παραχώρησης «εκ των άνω». Η επίκληση της Θείας Πρόνοιας λειτουργεί ως υπερβατική εγγύηση αυτής της αντίληψης: η Ιστορία δεν κινείται από την πράξη των πολλών, αλλά από έναν συνδυασμό θεϊκής βούλησης και φωτισμένης ηγεσίας, σύμφωνα με το πνεύμα της πεφωτισμένης δεσποτείας. Στο πλαίσιο αυτό, η Επανάσταση του 1821 αντιμετωπίζεται αρχικά με καχυποψία, ως πρόωρη, επικίνδυνη και δυνητικά αποσταθεροποιητική.

Η ίδια αντίληψη αποτυπώνεται και στη σχέση του Καποδίστρια με τη γλώσσα. Η προτίμησή του στην καθαρεύουσα και στον διοικητικό, θεσμικό λόγο δεν είναι απλώς ζήτημα μορφής, αλλά πολιτική επιλογή. Πρόκειται για μια γλώσσα πειθαρχίας, απόστασης και ιεραρχίας, μια γλώσσα που οργανώνει το κράτος από τα πάνω και απευθύνεται στον λαό ως αντικείμενο διακυβέρνησης και όχι ως ιστορικό υποκείμενο. Ο λόγος αυτός δεν αποσκοπεί στη συμμετοχή, αλλά στη συμμόρφωση.

Ο Διονύσιος Σολωμός, αν και επίσης γαλουχημένος στην ιταλική παιδεία και τέκνο αριστοκρατικής πατρικής καταγωγής, φέρει μια διαφορετική κοινωνική εμπειρία. Η μητέρα του, Αγγελική Νίκλη, ήταν υπηρέτρια, και ο ίδιος γεννήθηκε εκτός γάμου, γεγονός που τον τοποθετεί από νωρίς σε μια οριακή κοινωνική θέση. Η ιδιότητα του νόθου, έως την αναγνώρισή του σε ηλικία εννέα ετών, δεν αποτελεί απλώς βιογραφικό δεδομένο, αλλά συνθήκη κοινωνικής ενδιάμεσης ύπαρξης: ο Σολωμός δεν ανήκει πλήρως ούτε στον κόσμο της αριστοκρατίας ούτε στον κόσμο των λαϊκών στρωμάτων, αλλά κινείται ανάμεσα στους δύο.

Αυτή η ενδιάμεση θέση φαίνεται να διαμορφώνει μια διαφορετική ευαισθησία απέναντι στην Επανάσταση. Στον Ύμνο εις την Ελευθερίαν (1823) η ελευθερία δεν εμφανίζεται ως διοικητικό ή θεσμικό ζητούμενο, αλλά ως βίωμα που γεννιέται μέσα από τη θυσία, τον πόνο και τη συλλογική δράση. Η φωνή του ποιητικού υποκειμένου δεν είναι η φωνή της εξουσίας, αλλά η φωνή μιας ιστορικής συνείδησης που αναγνωρίζει στον λαό τον φορέα της Ιστορίας. Η ελευθερία δεν απονέμεται, αλλά κατακτάται.

Η επιλογή της δημοτικής γλώσσας από τον Σολωμό ενισχύει αποφασιστικά αυτή τη στάση. Δεν πρόκειται για λαϊκισμό ή αισθητικό πειραματισμό, αλλά για βαθιά πολιτική πράξη. Το έθνος, στη σολωμική αντίληψη, οφείλει να μιλά με τη γλώσσα εκείνων που πολέμησαν, όχι με τη γλώσσα των γραφείων και των διαταγμάτων. Εκεί όπου ο Καποδίστριας φοβάται τον λαό ως δύναμη αταξίας, ο Σολωμός τού αποδίδει ηθικό βάθος και ιστορική αξιοπρέπεια.

Η ταπεινή κοινωνική καταγωγή της μητέρας του Σολωμού δεν μπορεί να ερμηνευθεί μηχανιστικά ως άμεση αιτία της πολιτικής του στάσης. Ωστόσο, είναι εύλογο να υποτεθεί ότι συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας λιγότερο ελιτίστικης αντίληψης για το ιστορικό υποκείμενο. Σε αντίθεση με τον Καποδίστρια, ο οποίος αντιλαμβάνεται τη λαϊκή κινητοποίηση ως απειλή για την τάξη, ο Σολωμός την ενσωματώνει ποιητικά ως θεμέλιο της εθνικής ύπαρξης. Η Επανάσταση, για τον Σολωμό, δεν είναι πρόβλημα προς διαχείριση, αλλά γεγονός που αποκαλύπτει την ηθική δύναμη της Ιστορίας.

Η αντίθεση ανάμεσα στις δύο μορφές αποκτά και συμβολικές διαστάσεις. Ο Καποδίστριας ενσαρκώνει τον «κοσμοκαλόγερο της εξουσίας»: άγαμος, αυστηρός, αποκομμένος από ιδιωτική ζωή, πλήρως αφοσιωμένος σε μια αποστολή που θεωρεί υπεράνω κοινωνικών συγκρούσεων. Η προσωπική του εγκράτεια μετατρέπεται σε πολιτικό πρότυπο πειθαρχίας. Ο Σολωμός, εξίσου αποσυρμένος, αλλά όχι εξουσιαστικός, επιλέγει τη σιωπή και την ποιητική εργασία ως τρόπο συμμετοχής στο ιστορικό γίγνεσθαι. Ο ένας επιδιώκει να κυβερνήσει το έθνος, ο άλλος να το εκφράσει.

Η διαφορά αυτή αποτυπώνει δύο ανταγωνιστικά μοντέλα εθνικής συγκρότησης. Στο καποδιστριακό πρότυπο, το έθνος προηγείται ως ιδέα και το κράτος έρχεται να το πειθαρχήσει. Στο σολωμικό πρότυπο, το έθνος συγκροτείται μέσα από τον λόγο, τη μνήμη και την κοινή εμπειρία του Αγώνα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Καποδίστριας επιχειρεί να κυβερνήσει την Ελλάδα ως αυστηρός παιδαγωγός, ενώ ο Σολωμός ανακηρύσσεται εθνικός ποιητής χωρίς να έχει ασκήσει καμία μορφή πολιτικής εξουσίας.

Τελικά, η Ελλάδα τιμά και τους δύο, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Τον Καποδίστρια ως τραγικό κυβερνήτη που προσπάθησε να επιβάλει τάξη σε ένα χαοτικό τοπίο, τον Σολωμό ως εθνικό ποιητή που έδωσε στο έθνος φωνή πριν ακόμη αποκτήσει σταθερό κράτος. Η σύγκρισή τους φωτίζει ένα μόνιμο ελληνικό δίλημμα: κράτος ή κοινωνία, πειθαρχία ή ελευθερία, εξουσία ή λόγος.

29 Δεκεμβρίου 2025

Ψηφιακή θεατρικότητα, πλήξη και κανιβαλισμός της προσοχής/Digital theatricality, boredom and attention cannibalism

Δοκίμιο αρ., 95


Στα ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης τίθεται με ιδιαίτερη οξύτητα ένα θεμελιώδες ερώτημα: ο χρήστης χρησιμοποιεί το μέσο ή το μέσο χρησιμοποιεί τον χρήστη; Το ερώτημα αυτό δεν αφορά μόνο την τεχνολογία, αλλά τον τρόπο με τον οποίο συγκροτείται σήμερα η κοινωνική παρουσία. Τα ψηφιακά μέσα δεν λειτουργούν ως ουδέτεροι δίαυλοι επικοινωνίας, αλλά ως περιβάλλοντα με συγκεκριμένους κανόνες ορατότητας, ανταμοιβής και αποκλεισμού, που διαμορφώνουν ενεργά τη συμπεριφορά των υποκειμένων.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, οι υπερβάσεις και οι ακρότητες δεν εμφανίζονται τυχαία. Συχνά αποσκοπούν στην προσέλκυση της προσοχής, άλλοτε ως συνειδητή στρατηγική και άλλοτε ως αποτέλεσμα παρασυρμού. Το ίδιο το σύστημα επιβραβεύει την ένταση, τη σύγκρουση και την πρόκληση, καθιστώντας την κανονικότητα και τη μετριοπάθεια πρακτικά αόρατες. Έτσι, ο χρήστης ωθείται -συχνά χωρίς πλήρη επίγνωση- σε μια λογική κλιμάκωσης.

Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζει η πλήξη που προκαλεί το προβλέψιμο. Στο καθεστώς των αδιάκοπων ροών, η επανάληψη δεν δημιουργεί οικειότητα, αλλά αδιαφορία. Η προβλεψιμότητα ισοδυναμεί με κοινωνική αχρηστία, με απώλεια θέσης στο οπτικό πεδίο των άλλων. Για να αποφευχθεί αυτή η μορφή αορατότητας, πολλοί χρήστες καταφεύγουν σε ακραίες ή αντισυμβατικές τοποθετήσεις, ακόμη και σε ζητήματα επικαιρότητας ή ιστορίας, όχι επειδή τις πιστεύουν, αλλά επειδή λειτουργούν ως μηχανισμοί διάκρισης και ορατότητας.

Σε αυτό το σημείο, η ψηφιακή παρουσία μετατρέπεται σε θεατρική επιτέλεση. Οι δημόσιες παρεμβάσεις δεν οργανώνονται πλέον γύρω από την ειλικρίνεια ή τη συνέπεια, αλλά γύρω από τη δυνατότητα πρόκλησης αντίδρασης. Η άποψη γίνεται ρόλος, η θέση γίνεται σκηνικό εύρημα, και η θεατρικότητα επιστρατεύεται όχι για να αποκαλύψει, αλλά για να διατηρήσει το ενδιαφέρον. Η στρατηγική αυτή μπορεί να είναι συνειδητή, ιδίως όταν η προσοχή μεταφράζεται σε κοινωνικό, συμβολικό ή οικονομικό κεφάλαιο...

Ωστόσο, το παιχνίδι αυτό είναι εξαιρετικά επισφαλές. Η ανάγκη διαρκούς διαφοροποίησης οδηγεί σε απώλεια ορίων και σε έναν φαύλο κύκλο υπερβολής, όπου κάθε νέα παρέμβαση οφείλει να είναι εντονότερη από την προηγούμενη. Σε αυτό το πλαίσιο, η αυθεντικότητα υπονομεύεται. Το ψηφιακό προφίλ παύει να λειτουργεί ως αντανάκλαση του υποκειμένου και μετατρέπεται σε προσωπείο: μια κατασκευή σχεδιασμένη για να είναι ελκυστική, λειτουργική και αναλώσιμη.

Η μεταφορά με το data masking είναι χρήσιμη εδώ. Όπως στην τεχνική των δεδομένων όπου οι ευαίσθητες πληροφορίες καλύπτονται ή αντικαθίστανται από λειτουργικά αλλά ψευδή στοιχεία ώστε να προστατευθούν (CloudMask), έτσι και η ψηφιακή μάσκα προβάλλει ένα προσωπείο: εμφανίζεται ελκυστική και λειτουργική, ενώ η αυθεντική ταυτότητα παραμένει προστατευμένη ή περιορισμένη. Η μάσκα αυτή επιτρέπει την προβολή και ταυτόχρονα τη διαχείριση του κινδύνου υπερβολικής έκθεσης, ενώ εντάσσεται στον κανιβαλισμό της προσοχής: το προσωπείο γίνεται μέσο κατανάλωσης χρόνου, ενέργειας και νοήματος από τους άλλους, χωρίς να αποκαλύπτεται η πλήρης ουσία του υποκειμένου.

Η προσοχή δεν μοιράζεται· αρπάζεται. Το ψηφιακό πεδίο μετατρέπεται σε χώρο συμβολικής εξόντωσης, όπου η υπερβολή, η διαπόμπευση και η ηθική πόλωση λειτουργούν ως μέσα επικράτησης. Δεν πρόκειται για σωματική βία, αλλά για βία του νοήματος: την αποσάθρωση της κοινωνικής υπόστασης του άλλου μέσω της υπερέκθεσης ή της απαξίωσης. Σε αυτή τη συνθήκη, ισχύει πράγματι το «όποιον πάρει ο χάρος».

Το ψηφιακό θέατρο δεν διαθέτει αυλαία. Η παράσταση δεν τελειώνει ποτέ και η αποχώρηση ισοδυναμεί με εξαφάνιση. Όποιος δεν αντέχει την ένταση, όποιος επιμένει στη σιωπή ή στην πολυπλοκότητα, κινδυνεύει να χαθεί από το συλλογικό βλέμμα. Έτσι, ο κανιβαλισμός της προσοχής δεν είναι παθολογία λίγων, αλλά δομική συνθήκη ενός συστήματος που τρέφεται από τη συνεχή υπέρβαση, την πλήξη και τις μάσκες των υποκειμένων.

Το ερώτημα που απομένει δεν είναι αν μπορούμε να εγκαταλείψουμε τη θεατρικότητα -αυτό είναι αδύνατο- αλλά αν μπορούμε να την αναστοχαστούμε. Διαφορετικά, η ψηφιακή κοινωνία θα συνεχίσει να λειτουργεί ως ένα θέατρο όπου το νόημα καταναλώνεται πιο γρήγορα απ’ ό,τι προλαβαίνει να συγκροτηθεί.


* Ο όρος ψηφιακή θεατρικότητα δεν χρησιμοποιείται εδώ με τη στενή αισθητική έννοια που αφορά την ενσωμάτωση ψηφιακών τεχνολογιών στη σκηνική πράξη, αλλά με ευρύτερη κοινωνιολογική και θεατρολογική σημασία: ως διαδικασία θεατρικοποίησης της ψηφιακής κοινωνικής ύπαρξης, όπου το υποκείμενο επιτελεί ρόλους, υιοθετεί προσωπεία και διαχειρίζεται στρατηγικά την ορατότητα και την προσοχή μέσα στα ψηφιακά περιβάλλοντα.




December 29, 2025

Digital theatricality, boredom and attention cannibalism

Essay No. 95


In digital social media, a fundamental question is posed with particular sharpness: does the user use the medium or does the medium use the user? This question concerns not only technology, but also the way in which social presence is currently constituted. Digital media do not function as neutral channels of communication, but as environments with specific rules of visibility, reward and exclusion, which actively shape the behavior of subjects.

Within this environment, excesses and extremes do not appear by chance. They are often intended to attract attention, sometimes as a conscious strategy and sometimes as a result of drift. The system itself rewards tension, conflict and challenge, making normality and moderation practically invisible. Thus, the user is pushed - often without full awareness - into a logic of escalation.

A decisive role in this process is played by the boredom caused by the predictable. In the regime of incessant flows, repetition does not create familiarity, but indifference. Predictability is equivalent to social uselessness, to a loss of position in the field of vision of others. To avoid this form of invisibility, many users resort to extreme or unconventional positions, even on issues of current affairs or history, not because they believe in them, but because they function as mechanisms of discrimination and visibility.

At this point, digital presence becomes theatrical performance. Public interventions are no longer organized around sincerity or consistency, but around the possibility of provoking a reaction. The point of view becomes a role, the position becomes a stage finding, and theatricality is deployed not to reveal, but to maintain interest. This strategy can be conscious, especially when attention is translated into social, symbolic or economic capital...

However, this game is extremely precarious. The need for constant differentiation leads to a loss of boundaries and a vicious cycle of exaggeration, where each new intervention must be more intense than the previous one. In this context, authenticity is undermined. The digital profile ceases to function as a reflection of the subject and becomes a mask: a construction designed to be attractive, functional and expendable.

The metaphor of data masking is useful here. As in the data technique where sensitive information is covered or replaced by functional but false elements in order to protect it (CloudMask), so too the digital mask projects a facade: it appears attractive and functional , while the authentic identity remains protected or limited. This mask allows for projection and at the same time manages the risk of overexposure, while it is part of the cannibalization of attention: the facade becomes a means of consuming time, energy and meaning from others, without revealing the full essence of the subject.

Attention is not shared; it is grabbed. The digital field is transformed into a space of symbolic annihilation, where exaggeration, humiliation, and moral polarization function as means of domination. This is not physical violence, but violence of meaning: the disintegration of the social existence of the other through overexposure or devaluation. In this context, “whoever takes the blame” is indeed true.

Digital theater has no curtain. The performance never ends and leaving is tantamount to disappearance. Whoever cannot withstand the tension, whoever insists on silence or complexity, risks being lost from the collective gaze. Thus, the cannibalism of attention is not a pathology of a few, but a structural condition of a system that feeds on the constant transcendence, boredom and masks of the subjects.

The question that remains is not whether we can abandon theatricality -that is impossible- but whether we can rethink it. Otherwise, digital society will continue to function as a theater where meaning is consumed faster than it can be constructed.


* The term digital theatricality is not used here in the narrow aesthetic sense of the integration of digital technologies into stage practice, but in a broader sociological and theatrical sense: as a process of theatricalization of digital social existence, where the subject performs roles, adopts personas and strategically manages visibility and attention within digital environments.

Ο κανιβαλισμός ως βιολογικό και συμβολικό φαινόμενο: από τη φύση στη «Μήδεια» του Παζολίνι και στο σήμερα/Cannibalism as a biological and symbolic phenomenon: from nature to Pasolini's "Medea" and today

Δοκίμιο αρ. 94

Στιγμιότυπο από τη σκηνή της ανθρωποθυσίας στη Μήδεια (1969) του Π.Π. Παζολίνι.
Ο Παζολίνι δεν «διερμηνεύει» ή δεν παρέχει λεκτικές εξηγήσεις για τη σκηνή της ανθρωποθυσίας, αλλά αφήνει την εικόνα να μιλήσει από μόνη της. Αυτή η επιλογή ενισχύει την αίσθηση μυστηρίου και αρχαϊκής βαρύτητας: η βία και η θυσία επιβάλλονται στον θεατή ως οπτικό και συναισθηματικό γεγονός, χωρίς να «χαρίζεται» σε ηθικές ή λογικές ερμηνείες.
Με αυτόν τον τρόπο, η ταινία υπογραμμίζει ότι η θυσία είναι κοσμολογική και μυθολογική, μέρος της τάξης του κόσμου της Κολχίδας. Η απουσία εξηγήσεων αφήνει χώρο στον θεατή να βιώσει την ένταση μεταξύ ζωής και θανάτου, αρχαϊκού και πολιτισμένου, προσωπικού και συλλογικού, κάνοντάς τον να συνδέσει τη σκηνή με βαθύτερες πολιτισμικές και συμβολικές αναγνώσεις, όπως ο παραλληλισμός με τη Σταύρωση ή η ενσωμάτωση του θανάτου στη ζωή της κοινότητας.

Ο κανιβαλισμός, στο βιολογικό του επίπεδο, δεν αποτελεί παρά μια στρατηγική επιβίωσης που παρατηρείται σε πληθώρα ειδών της ζωής. Στην εντομοπανίδα, στα ψάρια και στα θηλαστικά, η κατανάλωση ατόμων του ίδιου είδους λειτουργεί ως μέσο ρύθμισης των πόρων, επιπέδωσης της δομής των πληθυσμών και εξασφάλισης ενέργειας για τα επιζώντα άτομα. Πρόκειται για έναν μηχανισμό όπου ο θάνατος του ενός ενσωματώνεται στη ζωτική διαδικασία των υπολοίπων, χωρίς ηθική αξιολόγηση ή κοινωνικά σύνορα να παρεμβαίνουν στη λειτουργία αυτή. Η ίδια η φύση εδώ δεν περιλαμβάνει έννοιες όπως ταμπού ή αξίες, αλλά αποκλειστικά σχέσεις ισχύος μεταξύ ατόμων και μηχανισμούς αναπαραγωγής και επιβίωσης.

Σε αντίθεση με αυτή τη γενεαλογία του φυσικού φαινομένου της κατανάλωσης του «όμοιου», στον άνθρωπο ο κανιβαλισμός μεταλλάσσεται ιδιότυπα. Η κατανάλωση ανθρώπινου σώματος στην ανθρώπινη ιστορία δεν έχει λάβει απλή μορφή «τροφής». Αντίθετα, σχεδόν παντού είναι πολιτισμικά απαγορευμένη ως πρακτική επιβίωσης. Η απαγόρευση αυτή δεν οφείλεται στο ότι το ανθρώπινο σώμα δεν μπορεί να θρέψει σωματικά: ο βιολογικός οργανισμός του τού το επιτρέπει, όπως επιτρέπεται και στα άλλα θηλαστικά. Η αποτροπή του κανιβαλισμού στον άνθρωπο προκύπτει από την πολιτισμική και κοινωνική ανάγκη να διατηρηθούν διαχωρισμοί μεταξύ ζωής και θανάτου, προσώπου και πράξης, μνήμης και λήθης. Η απώθηση του κανιβαλισμού είναι πρωτίστως μια μορφή ύπαρξης της ανθρώπινης κοινότητας που θεσμίζει τελετές, μνήμες και κανόνες για τον νεκρό, αντί να τον κάνει αντικείμενο βιολογικής κατανάλωσης.

Η ταινία Μήδεια του Πιερ Πάολο Παζολίνι (1969) μεταφέρει στο κινηματογραφικό μέσο αυτή τη μετατόπιση από τον φυσικό κανιβαλισμό σε μια πολύπλοκη αισθητική και πολιτισμική αγορά σημασιών. Η αφήγηση αρχίζει με την Κολχίδα, έναν κόσμο πρωτόγονο και θεμελιακό, όπου ενσωματώνονται τελετουργίες θανάτου με μορφές που παραπέμπουν σε κανιβαλιστικές δομές: εδώ δεν αφορά απλώς την κατανάλωση της σάρκας, αλλά την ενσωμάτωση του θανάτου στη ζωή της κοινότητας ως κοσμολογική αναγκαιότητα. Σύμφωνα με αναλυτές, τέτοιες σκηνές περιέχουν πρωτόγονες τελετές με διαμελισμούς και κανιβαλιστικά μοτίβα, αντανακλώντας την εσωτερική ανησυχία του δημιουργού για τις ανθρώπινες ρίζες της ύπαρξης και της τελετουργίας ως μέσο υπέρβασης του βιολογικού φόβου.

Η Κολχίδα εμφανίζεται ως ένας ιερός κόσμος, στον οποίο το προ-λογικό, μυθικό και πρωτογενές υπερισχύει της λογικής και της τάξης που αντιπροσωπεύει ο Ιάσονας και ο πολιτισμένος ελληνικός κόσμος. Δεν πρόκειται απλώς για γεωγραφικό ή χρονικό πλαίσιο. Είναι μια κοσμολογική σφαίρα όπου η ζωή και ο θάνατος συνυφαίνονται σε τελετουργίες που υπερβαίνουν το ατομικό συμφέρον και την καθημερινή λογική. Η θυσία που εκτυλίσσεται εκεί, η αρχική ανθρωποθυσία, δεν αποτελεί απλώς δράμα ή βία, αλλά λειτουργεί ως μέσο θεσμοθέτησης και κατανόησης του κόσμου, ένας μηχανισμός που συνδέει τον κύκλο ζωής με το συλλογικό νόημα της κοινότητας. Η αντίθεση ανάμεσα στον αρχαϊκό και τον πολιτισμένο κόσμο εκφράζει σύγκρουση κοσμοθεωριών: η Κολχίδα αντιπροσωπεύει μια πραγματικότητα όπου το μυθικό και το ιερό υπερισχύουν, ενώ η Ελλάδα του Ιάσονα εκφράζει τη λογική, τον έλεγχο και την κοινωνική κανονικότητα. Μέσα από αυτή τη σύγκρουση, η θυσία αποκτά διττή διάσταση: λειτουργεί ταυτόχρονα ως μυθολογική τάξη, που οργανώνει τον κόσμο και τον χρόνο της Κολχίδας, και ως κοσμολογική πράξη, που συνδέει τον άνθρωπο με το σύνολο της ζωής, υπενθυμίζοντας την αέναη ένταση μεταξύ δημιουργίας και καταστροφής, ζωής και θανάτου. Η θεατρικότητα των εικόνων, η αργή κινηματογραφική αφήγηση και η έμφαση σε λεπτομέρειες τελετουργικού χαρακτήρα ενισχύουν την αίσθηση ότι η Κολχίδα είναι ένας κόσμος διαφορετικός, ιερός και μεταβατικός, όπου η βία δεν είναι απλώς προσωπική ή ψυχολογική, αλλά καθολική και κοσμολογική.

Η εικόνα της ανθρωποθυσίας στην Κολχίδα παραπέμπει οπτικά στη σταύρωση του Χριστού, δημιουργώντας έναν ισχυρό συμβολικό συνειρμό. Όπως η Σταύρωση συνδέει τον θάνατο με τη σωτηρία και τη μεταμόρφωση, έτσι και η θυσία στην Κολχίδα δεν είναι απλώς σωματική βία. Λειτουργεί ως κοσμολογική πράξη, όπου ο θάνατος του ενός ενσωματώνεται στο σώμα και τη ζωή των πολλών. Ο παραλληλισμός με τη Σταύρωση εντείνει την ένταση μεταξύ ζωής και θανάτου, προσωπικού και συλλογικού, ιερού και μυθικού. Μέσα από αυτό το οπτικό μοτίβο, η Κολχίδα εμφανίζεται ως ένας κόσμος όπου η θυσία και η βία αποκτούν πολυεπίπεδο νόημα, υπερβαίνοντας τον χρόνο και την ανθρώπινη λογική, και αναδεικνύοντας τη διαχρονική δύναμη της θυσίας ως μέσου υπέρβασης και σύνδεσης με το συλλογικό και το κοσμικό.

Η μετάβαση στη συνέχεια της ταινίας, όταν η Μήδεια εισέρχεται στον «πολιτισμένο» κόσμο της Ελλάδας του Ιάσονα, αναδεικνύει την κρίσιμη διαφορά μεταξύ θεσμισμένης θυσίας και κοινωνικής απαγόρευσης του κανιβαλισμού. Στην ελληνική κοινωνία, οι τελετουργίες που ενσωματώνουν τον θάνατο έχουν καταργηθεί: η απαγόρευση γίνεται συστατικό στοιχείο του κοινωνικού ιστού. Ο θάνατος πλέον δεν ενσωματώνεται, αλλά απορρίπτεται, διαχωρίζεται και μετατίθεται έξω από τον κοινωνικό κύκλο της ζωής. Σε αυτό το πλαίσιο, η παιδοκτονία που ακολουθεί δεν συμβολίζει μια τελετουργική θυσία, αλλά μια διάρρηξη της κοινωνικής συνοχής, μια έκρηξη όπου η βία γίνεται εσωτερική, ατομική και αποσυνδεδεμένη από κάθε συλλογική αναγνώριση. Η πράξη αυτή σηματοδοτεί την επιστροφή της απαγορευμένης μνήμης της Κολχίδας σε έναν κόσμο που νόμιζε ότι την είχε απωθήσει, και αποδεικνύει ότι η απώθηση του κανιβαλισμού δεν είναι πλήρης απώλεια, αλλά μια μετατόπιση του σημαινομένου.

Η σημασία αυτής της θεώρησης στον Παζολίνι έγκειται στο ότι η βία του σώματος μετατρέπεται σε βία του νοήματος. Ο άνθρωπος στον σύγχρονο κόσμο δεν καταναλώνει πλέον σάρκες, αλλά υποβάλλει στη βία το νόημα, την ταυτότητα και την κοινωνική προσήλωση των άλλων. Η απαγόρευση της φυσικής κατανάλωσης έχει μετατεθεί σε μια πολιτισμική, συμβολική και κοινωνική διαδικασία που τρέφεται από την αποδόμηση του άλλου.

Στη σύγχρονη πραγματικότητα, η μεταφορική και συμβολική έκφραση του κανιβαλισμού λαμβάνει πολλές μορφές. Στην οικονομική ζωή, η εξάντληση του χρόνου, της ενέργειας και της ανθρώπινης εργασίας χωρίς επαρκή αναγνώριση ή ανταμοιβή λειτουργεί ως ένα είδος κανιβαλισμού επί της ζωής του άλλου, όπου η κοινότητα ή η αγορά συνεχίζεται εξαρτώμενη από την εξάντληση των ατόμων που την στηρίζουν. Στον ψηφιακό χώρο, η μετουσίωση προσωπικών δεδομένων, τραυμάτων και ταυτοτήτων σε περιεχόμενο προς κατανάλωση συνιστά έναν είδος συμβολικού κανιβαλισμού: τα πρόσωπα εδώ δεν τρώγονται σαν σάρκα, αλλά σαν προσοχή, εκτίμηση και νόημα, οι ζωές μετατρέπονται σε προϊόντα που εξαντλούνται και αναλώνονται από το κοινό. Αυτός ο κανιβαλισμός της προσοχής υπογραμμίζει την πολιτισμική μεταμόρφωση: αντί για ζωντανά σώματα, τρώγεται η προσοχή των άλλων ως κύρια μορφή κοινωνικής και οικονομικής ενέργειας.

Παράλληλα, στις σύγχρονες κοινωνίες, η ορατότητα και η συμμετοχή στις πολιτικές και κοινωνικές διαδικασίες συχνά εξαρτώνται από την αναπαραγωγή της βίας του συμβολικού κανιβαλισμού, όπου ομάδες ή άτομα εξοντώνονται κοινωνικά, όχι σωματικά, μέσω εξορίας, αποκλεισμού, στιγματισμού ή απομείωσης της κοινωνικής τους αξίας. Αυτή η εποχή χαρακτηρίζεται από ένα είδος κανιβαλισμού του επιπέδου του νοήματος και της κοινωνικής ύπαρξης παρά του σώματος, όπου η τροφή που αντλείται από τον άλλον είναι η κοινωνική του υπόσταση, η προσοχή που του αφιερώνει η κοινότητα και η συμμετοχή του στην κοινή εμπειρία.

Η σύγχρονη μετατόπιση αυτή δεν είναι απλή αλλαγή μορφής, αλλά βαθιά ριζωμένη στην αποδόμηση των θεσμών που άλλοτε ρύθμιζαν τη σχέση μεταξύ ζωής και θανάτου, μνήμης και λήθης. Η βία δεν εμφανίζεται πια ως έκδηλη πράξη σάρκας, αλλά ως αντανάκλαση των δομών του κοινωνικού και πολιτισμικού πεδίου. Ο κανιβαλισμός έχει γίνει η καθημερινότητα της αδιαφορίας, η κανονικοποίηση της απομόνωσης και η θεμελίωση μιας κοινωνίας που τρέφεται από την εξάντληση και τον αποκλεισμό των άλλων, όχι για να επιβιώσει, αλλά για να διατηρήσει μια ψευδαίσθηση λειτουργικότητας, όπου το νόημα και η αξία εκχωρούνται, αναλώνονται και ξαναχτίζονται σε μια ατέρμονη κυκλοφορία.

Η επιβίωση της κανιβαλικής λογικής στη γλώσσα μας επιβεβαιώνει τη συνέχεια αυτής της διαδικασίας. Εκφράσεις όπως «με έφαγες», «μου έφαγες τα συκώτια (ή τον χρόνο)», «τον έφαγαν» διατηρούν ζωντανή την αρχαία αντίληψη: η ζωή, η δύναμη ή η κοινωνική υπόσταση ενός ανθρώπου μπορούν να αφαιρεθούν από κάποιον άλλο, όχι σωματικά, αλλά ψυχολογικά, κοινωνικά ή συμβολικά. Η γλώσσα, με αυτές τις φράσεις, λειτουργεί ως μνήμη της κανιβαλικής δομής της ύπαρξης και των σχέσεων, αναδεικνύει ότι η ίδια λογική που στην Κολχίδα εκφραζόταν μέσω της θυσίας, σήμερα συνεχίζει να λειτουργεί μέσα από την κατανάλωση χρόνου, προσοχής, νοήματος και κοινωνικής ισχύος, αόρατα αλλά όχι λιγότερο ριζικά.




December 29, 2025

Cannibalism as a biological and symbolic phenomenon: from nature to Pasolini's "Medea" and today

Essay No. 94


Cannibalism, at its biological level, is nothing more than a survival strategy observed in a multitude of life forms. In insectivores, fish and mammals, the consumption of individuals of the same species functions as a means of regulating resources, leveling the structure of populations and ensuring energy for the surviving individuals. It is a mechanism where the death of one is integrated into the vital process of the others, without moral evaluation or social boundaries interfering with this function. Nature itself here does not include concepts such as taboos or values, but exclusively power relations between individuals and mechanisms of reproduction and survival.

In contrast to this lineage of natural consumption of the “similar”, in humans cannibalism mutates peculiarly. The consumption of the human body in human history has not taken the simple form of “food”. On the contrary, it is culturally forbidden almost everywhere as a survival practice. This prohibition is not due to the fact that the human body cannot nourish itself physically: its biological organism allows it to do so, as it is allowed in other mammals. The prevention of cannibalism in humans arises from the cultural and social need to maintain divisions between life and death, person and action, memory and oblivion. The repression of cannibalism is primarily a form of existence of the human community that institutes rituals, memories and rules for the dead, instead of making them an object of biological consumption.

Pier Paolo Pasolini's Medea (1969) captures this shift from physical cannibalism to a complex aesthetic and cultural market of meanings in the cinematic medium. The narrative begins in Colchis, a primitive and fundamental world, where death rituals are embodied in forms that refer to cannibalistic structures: here it is not simply about the consumption of flesh, but the incorporation of death into the life of the community as a cosmological necessity. According to analysts, such scenes contain primitive rituals with dismemberment and cannibalistic motifs, reflecting the creator's inner concern for the human roots of existence and ritual as a means of overcoming biological fear.

Colchis appears as a “sacred world”, in which the pre-logical, mythical and primal prevail over the logic and order represented by Jason and the civilised Greek world. It is not simply a geographical or temporal context. It is a cosmological sphere where life and death are intertwined in rituals that transcend individual interest and everyday logic. The sacrifice that unfolds there, the original human sacrifice, is not simply a drama or violence, but functions as a means of institutionalising and understanding the world, a mechanism that connects the cycle of life with the collective meaning of the community. The contrast between the archaic and civilised worlds expresses a clash of worldviews: Colchis represents a reality where the mythical and the sacred prevail, while Jason’s Greece expresses logic, control and social normality. Through this conflict, sacrifice acquires a dual dimension: it functions simultaneously as a mythological order, which organizes the world and time of Colchis, and as a cosmological act, which connects man with the whole of life, recalling the eternal tension between creation and destruction, life and death. The theatricality of the images, the slow cinematic narration and the emphasis on ritualistic details reinforce the sense that Colchis is a different world, sacred and transitional, where violence is not simply personal or psychological, but universal and cosmological.

The image of human sacrifice in Colchis visually refers to the crucifixion of Christ, creating a powerful symbolic association. Just as the Crucifixion connects death with salvation and transformation, so sacrifice in Colchis is not simply physical violence. It functions as a cosmological act, where the death of one is incorporated into the body and life of many. The parallel with the Crucifixion intensifies the tension between life and death, personal and collective, sacred and mythical. Through this visual motif, Colchis appears as a world where sacrifice and violence acquire multi-layered meaning, transcending time and human logic, and highlighting the timeless power of sacrifice as a means of transcending and connecting with the collective and the cosmic.

The transition to the sequel of the film, when Medea enters the “civilized” world of Jason’s Greece, highlights the crucial difference between institutionalized sacrifice and the social prohibition of cannibalism. In Greek society, the rituals that embody death have been abolished: the prohibition becomes a constituent element of the social fabric. Death is no longer embodied, but rejected, separated and displaced outside the social circle of life. In this context, the infanticide that follows does not symbolize a “ritual sacrifice” but a rupture of social cohesion, an explosion where violence becomes internal, individual and disconnected from any collective recognition. This act marks the return of the forbidden memory of Colchis to a world that thought it had repressed it, and demonstrates that the repression of cannibalism is not a complete loss, but a displacement of the signified.

The significance of this view in Pasolini lies in the fact that the violence of the body is transformed into the violence of meaning. Man in the modern world no longer consumes human flesh, but subjects the meaning, identity and social attachment of others to violence. The prohibition of physical consumption has been transferred to a cultural, symbolic and social process that feeds on the deconstruction of the other.

In contemporary reality, the metaphorical and symbolic expression of cannibalism takes many forms. In economic life, the depletion of time, energy, and human labor without adequate recognition or reward functions as a kind of cannibalism on the life of the other, where the community or market continues to depend on the depletion of the individuals who support it. In the digital space, the transmutation of personal data, trauma, and identities into content for consumption constitutes a kind of symbolic cannibalism: here, persons are not eaten as flesh, but with attention, appreciation, and meaning, lives are transformed into products that are exhausted and consumed by the public. This “cannibalism of attention” underscores the cultural transformation: instead of living bodies, the attention of others is eaten as the main form of social and economic energy.

At the same time, in contemporary societies, visibility and participation in political and social processes often depend on the reproduction of the violence of symbolic cannibalism, where groups or individuals are socially, not physically, eliminated through exile, exclusion, stigmatization, or the diminution of their social value. This era is characterized by a kind of cannibalism of the level of meaning and social existence rather than of the body, where the “food” drawn from the other is his social status, the attention devoted to him by the community, and his participation in the common experience.

This contemporary shift is not a simple change of form, but deeply rooted in the deconstruction of the institutions that once regulated the relationship between life and death, memory and forgetting. Violence no longer appears as a manifest act of the flesh, but as a reflection of the structures of the social and cultural field. Cannibalism has become the everyday life of indifference, the normalization of isolation and the foundation of a society that feeds on the exhaustion and exclusion of others, not to survive, but to maintain an illusion of functionality, where meaning and value are assigned, consumed and rebuilt in an endless circulation.

The survival of cannibalistic logic in our language confirms the continuity of this process. Expressions such as “you ate me”, “you ate my livers (or time)”, “they ate him” keep alive the ancient perception: the life, power or social status of a person can be taken from someone else, not physically, but psychologically, socially or symbolically. Language, with these phrases, functions as a memory of the cannibalistic structure of existence and relationships, highlighting that the same logic that in Colchis was expressed through sacrifice, continues to operate today through the consumption of time, attention, meaning and social power, invisibly but no less radically.

26 Δεκεμβρίου 2025

Περί ελληνικότητας του Χριστιανισμού/On the Hellenic nature of Christianity

Δοκίμιο αρ. 93


Η στάση του Γιάννη Τσαρούχη όσον αφορά τη συνέχεια της ελληνικής παράδοσης στο Βυζάντιο παρουσιάζει μια εμφανή παραδοξότητα. Από τη μία πλευρά, αναγνωρίζει ότι στη Ρώμη η ελληνική μορφή επιβιώνει χωρίς το περιεχόμενο: οι Ρωμαίοι αντέγραψαν γλυπτική, αρχιτεκτονική και θεότητες, αλλά δεν διατήρησαν την κοσμοθεωρητική λογική, τη φιλοσοφία ή την πολιτική αυτονομία των αρχαίων Ελλήνων. Από την άλλη, για το Βυζάντιο φαίνεται να υποστηρίζει μια θεωρία συνέχειας, παρ' όλο που η ουσία της ελληνικής παράδοσης -η φιλοσοφία, η πολιτική ελευθερία, η αισθητική και η πνευματική αυτονομία- είχε εκτοπιστεί ή μετασχηματιστεί σε θρησκευτικά και θεσμικά πλαίσια.
Η παραδοξότητα έγκειται στο ότι ο Τσαρούχης φαίνεται να ταυτίζει τη συνέχεια με την αισθητική και μορφολογική διάσταση, αγνοώντας την ουσιαστική ασυνέχεια. Η μορφή του Βυζαντίου μπορεί να θυμίζει την ελληνική παράδοση -μέσω αρχιτεκτονικών προτύπων, συμβολισμών ή εικονογραφίας- αλλά το περιεχόμενο έχει αλλοιωθεί, με αποτέλεσμα η πολιτισμική και φιλοσοφική ουσία των αρχαίων Ελλήνων να μην επιβιώνει. Η κρίση του Τσαρούχη δεν μπορεί να θεωρηθεί δίκαιη ή αντικειμενική. Η εκτίμησή του βασίζεται περισσότερο σε προσωπική ή αισθητική ανάγνωση της ιστορίας παρά σε συνεπή ιστορική ανάλυση, επιλέγοντας να δει τη συνέχεια εκεί που συμφέρει την αισθητική του αντίληψη.
Παρά ταύτα, μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι η διατήρηση της ελληνικής γλώσσας στο Βυζάντιο προσέφερε μια γλωσσική γέφυρα με την αρχαιότητα. Η χρήση της ελληνικής για θεολογική, διοικητική και εκπαιδευτική έκφραση βοήθησε στην επανασύνδεση με κείμενα, όρους και έννοιες της κλασικής παράδοσης, θέτοντας τις βάσεις για την Αναγέννηση και τη νεότερη ελληνική διανόηση. Η γλωσσική συνέχεια λειτουργεί λοιπόν ως εργαλείο επανασύνδεσης, χωρίς όμως να συνιστά ουσιαστική συνέχιση της ελληνικής κοσμοθεωρίας, των αξιών και της πνευματικής αυτονομίας.
Η περίπτωση αυτή αναδεικνύει την ανάγκη διάκρισης μεταξύ μορφής και περιεχομένου: η μορφή μπορεί να επιβιώσει, να θυμίζει ή να ανακαλεί το παρελθόν, αλλά η ουσία, οι αξίες και η κοσμοθεωρητική λογική μπορούν να χαθούν ή να μετασχηματιστούν. Η αισθητική συνέχεια δεν συνιστά από μόνη της ιστορική ή πολιτισμική συνέχεια, και η θεωρία της συνέχειας για το Βυζάντιο εμφανίζεται όχι ως ιστορική πραγματικότητα αλλά ως επιλεκτική και υποκειμενική ανάγνωση της ιστορίας.


Το ζήτημα της ελληνικότητας του Χριστιανισμού συνιστά ένα από τα πλέον σύνθετα και ιδεολογικά φορτισμένα προβλήματα της ιστορίας των ιδεών. Δεν αφορά μόνο ιστορικά δεδομένα, αλλά άπτεται θεμελιωδών ερωτημάτων πολιτισμικής συνέχειας, ταυτότητας και ερμηνείας του παρελθόντος. Συχνά, η υπεράσπιση της ελληνικότητας του Χριστιανισμού στηρίζεται σε αποσπασματικά επιχειρήματα -χαρακτηριστικότερο εκ των οποίων είναι ο ισχυρισμός ότι ο ίδιος ο Ιησούς μιλούσε ελληνικά. Τέτοιες προσεγγίσεις, ωστόσο, συγχέουν διαφορετικά επίπεδα ανάλυσης και οδηγούν σε εννοιολογικές αστοχίες.

Ο Χριστιανισμός αναδύεται τον 1ο αιώνα μ.Χ. εντός του ιουδαϊκού κόσμου και δεν μπορεί να αποσπαστεί από το ιστορικό, θεολογικό και κοινωνικό του πλαίσιο. Οι μεσσιανικές προσδοκίες, η εσχατολογική αγωνία και η κρίση του Νόμου συγκροτούν ένα περιβάλλον έντονης πνευματικής αναζήτησης. Η διδασκαλία της αγάπης, η οποία συχνά παρουσιάζεται ως αποκλειστικά χριστιανική καινοτομία, διαθέτει σαφείς προϊστορίες: στην ιουδαϊκή παράδοση της Τορά και των προφητών, στη φαρισαϊκή έμφαση στην επιείκεια -ιδίως στη σχολή του Χιλλέλ και στη μορφή του Γαμαλιήλ- αλλά και στον ελληνιστικό φιλοσοφικό στοχασμό, κυρίως στον Στωικισμό, με την ιδέα της καθολικής ανθρώπινης συγγένειας.

Στο ίδιο ιστορικό πλαίσιο εντάσσονται και τα εσσαϊκά κείμενα του Κουμράν. Τα Χειρόγραφα της Νεκράς Θάλασσας αποκαλύπτουν έναν έντονα εσχατολογικό κόσμο, δομημένο γύρω από τη μορφή ενός Δίκαιου Δασκάλου, μεσσιανικές προσδοκίες, τελετουργικό καθαρμό μέσω του ύδατος και τη δυϊστική σύγκρουση φωτός και σκότους. Η κρατούσα επιστημονική άποψη τοποθετεί τα κείμενα αυτά χρονολογικά πριν από τη δημόσια δράση του Ιησού και αναγνωρίζει σε αυτά συγγένειες θεματικές και συμβολικές με τον πρώιμο Χριστιανισμό. Ο Ιησούς, συνεπώς, δεν εμφανίζεται ως απομονωμένη ιστορική τομή, αλλά ως ριζοσπαστική αναδιατύπωση ήδη υπαρχόντων θρησκευτικών ρευμάτων.

Η ιδιαιτερότητα της χριστιανικής πρότασης δεν έγκειται στην εισαγωγή νέων ηθικών αξιών, αλλά στη μετατόπισή τους σε οντολογικό επίπεδο. Η αγάπη παύει να λειτουργεί αποκλειστικά ως κανονιστική αρχή και μετατρέπεται σε τρόπο ύπαρξης, άρρηκτα συνδεδεμένο με τη σωτηριολογία και την αυτοθυσία. Ακριβώς αυτή η σωτηριολογική κατεύθυνση διαφοροποιεί ριζικά τον Χριστιανισμό από την αρχαία ελληνική κοσμοαντίληψη, η οποία θεμελιώνεται στην αποδοχή της τραγικότητας, της ανάγκης και του μέτρου, χωρίς προοπτική τελικής λύτρωσης της ιστορίας.

Υπό αυτό το πρίσμα καθίσταται σαφές ότι η «ελληνικότητα» του Χριστιανισμού δεν αφορά την προέλευσή του ούτε τον θεμελιώδη αξιακό του πυρήνα. Ο Χριστιανισμός δεν γεννήθηκε από τον ελληνικό κόσμο και δεν συμμερίζεται τις βασικές του κοσμοθεωρητικές παραδοχές. Η σωτηριολογία, η ιστορική αποκάλυψη, ο μονοθεϊσμός και η γραμμική αντίληψη του χρόνου παραμένουν στοιχεία ασύμβατα με την αρχαία ελληνική σκέψη. Υπό αυτή την έννοια, ο Χριστιανισμός δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ελληνικός ως συνέχεια ή εξέλιξη της ελληνικής φιλοσοφικής και θρησκευτικής παράδοσης.

Η ελληνικότητα του Χριστιανισμού αφορά πρωτίστως το επίπεδο της γλώσσας, της εννοιολόγησης και της μορφής. Η ελληνική γλώσσα υπήρξε το κατεξοχήν μέσο διατύπωσης της χριστιανικής θεολογίας: τα Ευαγγέλια, οι επιστολές και τα πρώτα δογματικά κείμενα γράφονται στα ελληνικά. Παράλληλα, το φιλοσοφικό λεξιλόγιο της ελληνικής σκέψης -όροι όπως λόγος, ουσία, φύσις, πρόσωπο- επιστρατεύεται για να εκφράσει θεολογικές έννοιες που δεν ανήκουν στο αρχικό ελληνικό τους συγκείμενο. Οι έννοιες αυτές αποσπώνται από το φιλοσοφικό τους πλαίσιο και επανανοηματοδοτούνται στο πλαίσιο της αποκάλυψης.

Πρόκειται, συνεπώς, για μια διαδικασία πολιτισμικής μετάφρασης και όχι για οργανική σύνθεση. Η ελληνική σκέψη δεν γεννά τον Χριστιανισμό, αλλά λειτουργεί ως μέσο για τη θεσμική και θεολογική του συγκρότηση. Η μορφή εξελληνίζεται, ενώ το περιεχόμενο διατηρεί τη ριζική του ετερότητα. Σε αυτό το σημείο καθίσταται προβληματικό το επιχείρημα ότι ο Χριστός μιλούσε ελληνικά. Ακόμη και αν γίνει δεκτό ότι μπορούσε να επικοινωνεί σε ελληνιστικό περιβάλλον, η γλωσσική αυτή δυνατότητα δεν προσδίδει ελληνικότητα στη διδασκαλία του. Η χρήση μιας lingua franca δεν συνεπάγεται πολιτισμική ή κοσμοθεωρητική ταύτιση.

Στον ελλαδικό χώρο, ο Χριστιανισμός εισάγεται ως νέα θρησκεία σε έναν κόσμο με μακρά πολυθεϊστική και φιλοσοφική παράδοση. Η επικράτησή του από τον 4ο αιώνα και εξής συνδέεται άρρηκτα με την κρατική εξουσία και συνοδεύεται από την περιθωριοποίηση και τελικά την κατάργηση των παραδοσιακών λατρειών. Η λεγόμενη ελληνοχριστιανική παράδοση δεν συνιστά φυσική ενότητα, αλλά ιστορική κατασκευή, προϊόν συγκεκριμένων πολιτικών, θεολογικών και ταυτοτικών αναγκών της ύστερης αρχαιότητας και των μεταγενέστερων αιώνων.

Επομένως, όταν μιλούμε για ελληνικότητα του Χριστιανισμού, οφείλουμε να το κάνουμε με εννοιολογική ακρίβεια: ως ελληνική γλωσσική και εννοιολογική μορφή, όχι ως ελληνική κοσμοθεωρία. Ακριβώς αυτή η ασυμμετρία εξηγεί τόσο τη μακροβιότητα όσο και τη μόνιμη εσωτερική ένταση του χριστιανικού φαινομένου στον ελληνικό κόσμο, μια ένταση που δεν αποτελεί ιστορικό ατύχημα, αλλά δομικό χαρακτηριστικό της συνάντησης δύο ασύμβατων τρόπων κατανόησης του κόσμου.


Η θεσμική επικράτηση του Χριστιανισμού στον ελληνικό κόσμο

Η επικράτηση του Χριστιανισμού στον ελληνικό και ελληνορωμαϊκό κόσμο δεν συνιστά αποτέλεσμα πολιτισμικού διαλόγου ή ομαλής πνευματικής σύνθεσης, αλλά προϊόν ιστορικής επιβολής, συνδεδεμένης άρρηκτα με την κρατική εξουσία της ύστερης Ρωμαϊκής και πρώιμης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Η διαδικασία αυτή είχε ως συνέπεια όχι απλώς τη θρησκευτική μεταβολή, αλλά τη βαθιά αναδιάρθρωση των εννοιολογικών, παιδευτικών και αισθητικών δομών του ελληνικού κόσμου.

Ο ελληνικός πολιτισμός συγκροτήθηκε γύρω από τη λογική έρευνα, τη φιλοσοφική αμφισβήτηση, την τραγική επίγνωση του ορίου και την αισθητική κατανόηση του ιερού ως κοσμικής αρμονίας. Οι πόλεις, τα ιερά, οι αγώνες και τα φιλοσοφικά σχολεία δεν λειτουργούσαν απλώς ως θεσμοί, αλλά ως εκφράσεις μιας συνολικής κοσμοθεώρησης, στην οποία το ανθρώπινο σώμα, ο λόγος και η πολιτική κοινότητα αποτελούσαν αδιαχώριστη ενότητα.

Η σταδιακή θεσμοθέτηση του Χριστιανισμού ως μοναδικής επιτρεπτής θρησκείας από τον 4ο αιώνα μ.Χ. και εξής σηματοδότησε τη ρήξη με αυτή την παράδοση. Νομοθετικές παρεμβάσεις, αυτοκρατορικά διατάγματα και εκκλησιαστικοί μηχανισμοί οδήγησαν στο κλείσιμο των ελληνικών ναών, στην κατάργηση των Ολυμπιακών Αγώνων, στη διάλυση φιλοσοφικών σχολών και στην ποινικοποίηση της παραδοσιακής λατρείας και της φιλοσοφικής έρευνας. Η δολοφονία της Υπατίας, το κλείσιμο της Ακαδημίας του Πλάτωνα και οι καταστροφές ιερών χώρων δεν αποτελούν μεμονωμένα επεισόδια, αλλά συμπτώματα μιας ευρύτερης πολιτισμικής μετατόπισης.

Η διαδικασία αυτή δεν εξάλειψε μόνο θρησκευτικές πρακτικές, αλλά επαναπροσδιόρισε ριζικά το νόημα της γνώσης. Η φιλοσοφία υποβαθμίστηκε σε «πλάνη», η έρευνα σε ύποπτη αμφισβήτηση, η λογική σε αλαζονεία, ενώ η παιδεία αντικαταστάθηκε από την κατήχηση. Παράλληλα, κεντρικές μορφές και έννοιες της ελληνικής παράδοσης δαιμονοποιήθηκαν ή αφομοιώθηκαν αλλοιωτικά στο νέο θρησκευτικό σύστημα, μέσω μιας συμβολικής αντικατάστασης που αλλοίωσε το αρχικό τους νόημα.

Η λεγόμενη «ελληνοχριστιανική σύνθεση» δεν υπήρξε φυσικό αποτέλεσμα πνευματικής συγγένειας, αλλά ιδεολογική κατασκευή, η οποία αποσιωπά τις ιστορικές συγκρούσεις και τις βαθιές κοσμοθεωρητικές αντιφάσεις μεταξύ ελληνικής σκέψης και χριστιανικού δόγματος. Η ελληνική κοσμοαντίληψη, βασισμένη στην τραγικότητα, την πολλαπλότητα και την αυτονομία του λόγου, δεν συγχωνεύεται οργανικά με μια θεολογία αποκάλυψης, σωτηριολογικής εξάρτησης και ιστορικού τελεολογισμού.

Υπό αυτή την έννοια, ο ελληνικός κόσμος δεν απώλεσε μόνο τους ναούς ή τους θεσμούς του, αλλά υπέστη μια βαθύτερη απώλεια μνήμης και αυτοκατανόησης. Η μετατόπιση αυτή διαμόρφωσε έναν πολιτισμό όπου η ελευθερία αντικαταστάθηκε από την υπακοή, η πολιτεία από την εκκλησιαστική ιεραρχία και η φιλοσοφική αναζήτηση από τη δογματική βεβαιότητα.

Η σύγχρονη επανεξέταση αυτής της ιστορικής εμπειρίας δεν αποσκοπεί στην ηθική καταδίκη των πιστών, αλλά στην κριτική κατανόηση των μηχανισμών εξουσίας και επιβολής που διαμόρφωσαν τον ελληνικό κόσμο της ύστερης αρχαιότητας. Η ανάκτηση της ελληνικής πνευματικής κληρονομιάς δεν προϋποθέτει επιστροφή στο παρελθόν, αλλά αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας και αναγνώριση της πολιτισμικής ασυνέχειας που συγκαλύφθηκε στο όνομα της ενότητας.


Πολιτική σκοπιμότητα και μετασχηματισμός του πολίτη σε υπήκοο

Η πολιτισμική βία που συνόδευσε την επικράτηση του Χριστιανισμού δεν μπορεί να αποσπαστεί από την πολιτική της διάσταση. Η νέα θρησκεία δεν λειτούργησε απλώς ως πνευματικό σύστημα, αλλά ως εργαλείο αναδιοργάνωσης της εξουσίας. Η σύζευξη Εκκλησίας και αυτοκρατορικού κράτους παρήγαγε ένα νέο μοντέλο κοινωνικής πειθαρχίας, στο οποίο η θεολογία ανέλαβε τον ρόλο της πολιτικής νομιμοποίησης.

Ο αρχαίος Έλληνας πολίτης συγκροτούνταν ως ενεργό πολιτικό υποκείμενο: συμμετείχε στην πόλη, όφειλε να σκέπτεται, να κρίνει, να αποφασίζει. Η πολιτική του ταυτότητα δεν ήταν δευτερεύουσα, αλλά συστατικό στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης. Αντιθέτως, στο χριστιανικό κοσμοείδωλο το κέντρο βάρους μετατοπίζεται από την πολιτεία στον Θεό, από την αυτονομία στην υπακοή, από τη δημόσια ευθύνη στην προσωπική σωτηρία.

Η μετατροπή του πολίτη σε δούλο του Θεού δεν αποτελεί απλώς θεολογικό σχήμα, αλλά βαθιά πολιτική πράξη. Η υπακοή στον θείο νόμο λειτουργεί παραδειγματικά ως υπακοή στην εγκόσμια εξουσία που τον επικαλείται. Η ανισότητα, η κοινωνική ιεραρχία και η πολιτική παθητικότητα νομιμοποιούνται ως μέρος ενός θεϊκού σχεδίου, απονευρώνοντας κάθε έννοια πολιτικής αμφισβήτησης. Η ελευθερία παύει να είναι πολιτικό δικαίωμα και μετατρέπεται σε πνευματικό ζητούμενο, μετατιθέμενο σε έναν μεταθανάτιο ορίζοντα.

Η πολιτική αποτελεσματικότητα του Χριστιανισμού έγκειται ακριβώς σε αυτή τη μετάλλαξη: η εξουσία δεν επιβάλλεται πλέον μόνο εξωτερικά, αλλά εσωτερικεύεται. Ο πιστός αυτοπειθαρχείται, αυτοελέγχεται, ενοχοποιεί τη σκέψη και την αμφισβήτηση. Η πολιτισμική βία ολοκληρώνεται όταν η υποταγή παύει να βιώνεται ως καταναγκασμός και γίνεται ηθικό καθήκον.

Υπό αυτή την οπτική, η επικράτηση του Χριστιανισμού δεν μπορεί να ιδωθεί ανεξάρτητα από τις ανάγκες μιας αυτοκρατορίας που επιζητούσε ενότητα, σταθερότητα και έλεγχο. Η αποδόμηση της ελληνικής πολιτικής και φιλοσοφικής παράδοσης δεν ήταν ιστορικό ατύχημα, αλλά λειτουργικό προαπαιτούμενο για τη συγκρότηση ενός νέου τύπου εξουσίας, στον οποίο η ελευθερία του πολίτη αντικαθίσταται από την υπακοή του πιστού.


Επίλογος

Η σχέση του Χριστιανισμού με την ελληνική πολιτισμική παράδοση είναι πολυσύνθετη και απαιτεί διάκριση μεταξύ μορφής, εννοιολόγησης και ουσίας. Σαφής είναι η γλωσσική και εννοιολογική συνέχεια: τα Ευαγγέλια, οι επιστολές και τα πρώτα δογματικά κείμενα γράφονται στα ελληνικά, χρησιμοποιώντας λεξιλόγιο και φιλοσοφικούς όρους όπως λόγος, ουσία, φύσις και πρόσωπο. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι ο ίδιος ο Ιησούς ή οι μαθητές του χρησιμοποίησαν την ελληνική γλώσσα, κάτι που θεωρείται ένδειξη επιφανειακής συνέχειας. Παράλληλα, ορισμένα στοιχεία αρχιτεκτονικής, γλυπτικής και τελετουργίας ενσωματώθηκαν στην εκκλησιαστική πρακτική, ενώ η μετατροπή ναών και δημόσιων χώρων για λατρεία δημιούργησε την εντύπωση ότι η ελληνική πολιτισμική λειτουργία συνεχίστηκε.

Ωστόσο, η ουσία της χριστιανικής κοσμοθέασης είναι ριζικά διαφορετική. Ο Χριστιανισμός βασίζεται στη σωτηριολογία, στη θεϊκή αποκάλυψη και σε γραμμικό, τελεολογικό χρόνο, στοιχεία που αντιπαρατίθενται στην ελληνική κατανόηση της τραγικότητας, της αμφιβολίας και της πνευματικής ελευθερίας. Οι θεσμικές αλλαγές και η συμμαχία Εκκλησίας και κράτους μετέτρεψαν τον αρχαίο πολίτη σε υπηκόο του Θεού, αναπροσανατολίζοντας την πολιτική και πνευματική αυτονομία σε πειθαρχία και υπακοή στο δόγμα. Η πολιτισμική βία εκδηλώθηκε μέσω της καταστροφής ναών, σχολών και βιβλίων, της δαιμονοποίησης των θεών και της αλλοίωσης της παιδείας, υποκαθιστώντας τη φιλοσοφική και αισθητική παράδοση με κατήχηση και θεολογική νομιμοποίηση.

Η ιστορία επαναλαμβάνει ένα παρόμοιο μοτίβο στη Ρώμη, όπου η ελληνική τέχνη, η αρχιτεκτονική και οι θεότητες αντέγραψαν τη μορφή αλλά απώλεσαν το περιεχόμενο και την κοσμοθεωρητική λογική. Οι Ρωμαίοι προσάρμοσαν ελληνικά πρότυπα σε λειτουργικά ή πολιτικά πλαίσια, χωρίς να μεταφέρουν την ουσία της ελληνικής φιλοσοφίας ή τη δημοκρατική συμμετοχή των πολιτών. Ο Χριστιανισμός, με παρόμοιο τρόπο, διατήρησε μορφές, γλώσσα και αισθητικά στοιχεία, αλλά όχι την ελληνική κοσμοθεωρία, την πολιτική αυτονομία και τη φιλοσοφική σκέψη.

Αυτό οδηγεί σε ένα σημαντικό συμπέρασμα σχετικά με τη σύγχρονη ελληνική ταυτότητα. Σήμερα, η έννοια του «Έλληνα» συνδέεται κυρίως με την εκπαίδευση και την παιδεία, η οποία όμως είναι ελληνοχριστιανική. Η αυθεντική ελληνικότητα, όπως την έζησαν οι πρώτοι Έλληνες, βασιζόταν στην ενεργή συμμετοχή στην πόλη, στη φιλοσοφία, στη λογική, στην αισθητική και στην ελεύθερη έρευνα: στοιχεία που μετά την επικράτηση του Χριστιανισμού και την υιοθέτηση του ελληνοχριστιανικού πλαισίου αλλοιώθηκαν ή εκτοπίστηκαν. Οι πρώτοι Έλληνες υπήρξαν οι μόνοι που έζησαν την ελληνικότητα ως ενιαίο πολιτικό, φιλοσοφικό και αισθητικό φαινόμενο, ενώ οι μεταγενέστεροι κληρονόμησαν κυρίως τη μορφή, χωρίς το αρχικό περιεχόμενο.

Η ελληνικότητα του Χριστιανισμού περιορίζεται επομένως στη γλώσσα και στη μορφή, όχι στην ουσία ή στην κοσμοθεωρία. Η μορφή εξελληνίζεται, ενώ το περιεχόμενο παραμένει ριζικά διαφορετικό και συχνά αντιθετικό προς τη φιλοσοφία, την πολιτική αυτονομία και την αισθητική των αρχαίων Ελλήνων. Η επιφανειακή συνέχεια δεν αναιρεί την ιστορική και πολιτισμική ρήξη, αλλά αναδεικνύει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο στην ιστορία: η μορφή μπορεί να επιβιώσει, ενώ το περιεχόμενο, οι αξίες και η κοσμοθεωρία της προηγούμενης παράδοσης συχνά χάνονται ή μετασχηματίζονται. Η επικράτηση του Χριστιανισμού εμφανίζεται έτσι ταυτόχρονα ως διατήρηση και ανατροπή, ως μορφολογική γέφυρα και ως ιστορική ασυνέχεια, που επαναλαμβάνεται ήδη από τη ρωμαϊκή περίοδο, και καταδεικνύει ότι η πραγματική ελληνικότητα υπήρξε μοναδική στους πρώτους, κλασικούς Έλληνες.




December 26, 2025

On the Hellenic nature of Christianity

Essay No. 93


The question of the Hellenic nature of Christianity constitutes one of the most complex and ideologically charged problems in the history of ideas. It concerns not only historical data, but also fundamental questions of cultural continuity, identity and interpretation of the past. Often, the defense of the Hellenic nature of Christianity is based on fragmentary arguments - the most characteristic of which is the claim that Jesus himself spoke Greek. Such approaches, however, confuse different levels of analysis and lead to conceptual failures.

Christianity emerged in the 1st century AD within the Jewish world and cannot be separated from its historical, theological and social context. Messianic expectations, eschatological anxiety and the crisis of the Law constitute an environment of intense spiritual search. The teaching of love, which is often presented as an exclusively Christian innovation, has clear prehistory: in the Jewish tradition of the Torah and the prophets, in the Pharisaic emphasis on leniency - especially in the school of Hillel and in the figure of Gamaliel - but also in Hellenistic philosophical reflection, mainly in Stoicism, with the idea of ​​universal human kinship.

The Essene texts of Qumran are also part of the same historical context. The Dead Sea Scrolls reveal a strongly eschatological world, structured around the figure of a Righteous Teacher, messianic expectations, ritual purification through water and the dualistic conflict of light and darkness. The prevailing scholarly view places these texts chronologically before the public activity of Jesus and recognizes in them thematic and symbolic affinities with early Christianity. Jesus, therefore, does not appear as an isolated historical event, but as a radical reformulation of already existing religious currents.

The peculiarity of the Christian proposal does not lie in the introduction of new moral values, but in their displacement to an ontological level. Love ceases to function exclusively as a normative principle and becomes a way of being , inextricably linked to soteriology and self-sacrifice. It is precisely this soteriological direction that radically differentiates Christianity from the ancient Greek worldview, which is founded on the acceptance of tragedy, necessity and measure, without the prospect of a final redemption of history.

In this light, it becomes clear that the “Greekness” of Christianity does not concern its origin or its fundamental core values. Christianity was not born from the Greek world and does not share its basic worldview assumptions. Soteriology, historical revelation, monotheism and the linear perception of time remain elements incompatible with ancient Greek thought. In this sense, Christianity cannot be characterized as Greek as a continuation or development of the Greek philosophical and religious tradition.

The Hellenic nature of Christianity concerns primarily the level of language, conceptualization and form. The Greek language was the pre-eminent means of formulating Christian theology: the Gospels, the epistles and the first dogmatic texts are written in Greek. At the same time, the philosophical vocabulary of Greek thought - terms such as logos, essence, physis, person - is deployed to express theological concepts that do not belong to their original Greek context. These concepts are detached from their philosophical context and reinterpreted in the context of revelation.

It is, therefore, a process of cultural translation and not of organic synthesis. Greek thought does not give rise to Christianity, but functions as a means for its institutional and theological constitution. The form is Hellenized, while the content maintains its radical otherness. At this point, the argument that Christ spoke Greek becomes problematic. Even if it is accepted that he could communicate in a Hellenistic environment, this linguistic ability does not lend Greekness to his teaching. The use of a lingua franca does not imply cultural or worldview identification.

In Greece, Christianity is introduced as a new religion in a world with a long polytheistic and philosophical tradition. Its dominance from the 4th century onwards is inextricably linked to state power and is accompanied by the marginalization and ultimately the abolition of traditional cults. The so-called Greco-Christian tradition does not constitute a natural unity, but a historical construction, the product of specific political, theological and identity needs of late antiquity and subsequent centuries.

Therefore, when we speak of the Hellenicity of Christianity, we must do so with conceptual precision: as a Greek linguistic and conceptual form, not as a Greek worldview. It is precisely this asymmetry that explains both the longevity and the permanent internal tension of the Christian phenomenon in the Greek world, a tension that is not a historical accident, but a structural feature of the encounter of two incompatible ways of understanding the world.


The institutional dominance of Christianity in the Greek world

The dominance of Christianity in the Greek and Greco-Roman world is not the result of cultural dialogue or smooth intellectual synthesis, but the product of historical imposition, inextricably linked to the state power of the late Roman and early Byzantine Empires. This process resulted not only in religious change, but in a profound restructuring of the conceptual, educational and aesthetic structures of the Greek world.

Greek civilization was built around logical inquiry, philosophical questioning, tragic awareness of the limit, and the aesthetic understanding of the sacred as cosmic harmony. Cities, sanctuaries, games, and philosophical schools functioned not simply as institutions, but as expressions of a comprehensive worldview, in which the human body, speech, and political community formed an inseparable unity.

The gradual institutionalization of Christianity as the sole permitted religion from the 4th century AD onwards marked a break with this tradition. Legislative interventions, imperial decrees and ecclesiastical mechanisms led to the closure of Greek temples, the abolition of the Olympic Games, the dissolution of philosophical schools and the criminalization of traditional worship and philosophical research. The murder of Hypatia, the closure of Plato's Academy and the destruction of sacred sites are not isolated incidents, but symptoms of a wider cultural shift.

This process not only eliminated religious practices, but radically redefined the meaning of knowledge. Philosophy was degraded to “delusion,” research to suspicious doubt, logic to arrogance, while education was replaced by catechism. At the same time, central figures and concepts of the Greek tradition were demonized or assimilated in a perverse way into the new religious system, through a symbolic substitution that altered their original meaning.

The so-called "Greek-Christian synthesis" was not a natural result of spiritual affinity, but an ideological construction, which silences the historical conflicts and deep worldview contradictions between Greek thought and Christian doctrine. The Greek worldview, based on the tragic, multiplicity and autonomy of speech, does not organically merge with a theology of revelation, soteriological dependence and historical teleology.

In this sense, the Greek world did not just lose its temples or institutions, but suffered a deeper loss of memory and self-understanding. This shift shaped a culture where freedom was replaced by obedience, the state by the ecclesiastical hierarchy, and philosophical inquiry by dogmatic certainty.

The contemporary reexamination of this historical experience does not aim at moral condemnation of the faithful, but at a critical understanding of the mechanisms of power and imposition that shaped the Greek world of late antiquity. The recovery of the Greek intellectual heritage does not presuppose a return to the past, but rather the restoration of historical truth and the recognition of the cultural discontinuity that was concealed in the name of unity.


Political expediency and the transformation of the citizen into a subject

The cultural violence that accompanied the rise of Christianity cannot be separated from its political dimension. The new religion did not function simply as a spiritual system, but as a tool for the reorganization of power . The coupling of Church and imperial state produced a new model of social discipline, in which theology assumed the role of political legitimation.

The ancient Greek citizen was constituted as an active political subject: he participated in the city, he had to think, judge, decide. His political identity was not secondary, but a constituent element of human existence. On the contrary, in the Christian worldview the center of gravity shifts from the state to God, from autonomy to obedience, from public responsibility to personal salvation.

The transformation of the citizen into a slave of God is not simply a theological scheme, but a profound political act. Obedience to divine law functions paradigmatically as obedience to the temporal authority that invokes it. Inequality, social hierarchy, and political passivity are legitimized as part of a divine plan, neutralizing any notion of political contestation. Freedom ceases to be a political right and becomes a spiritual quest, transposed to a posthumous horizon.

The political effectiveness of Christianity lies precisely in this mutation: power is no longer imposed only externally, but is internalized. The believer disciplines himself, controls himself, incriminates thought and questioning. Cultural violence is completed when submission ceases to be experienced as coercion and becomes a moral duty.

From this perspective, the rise of Christianity cannot be seen independently of the needs of an empire seeking unity, stability, and control. The deconstruction of the Greek political and philosophical tradition was not a historical accident, but a functional prerequisite for the formation of a new type of power, in which the freedom of the citizen is replaced by the obedience of the believer.


Epilogue

The relationship of Christianity with the Greek cultural tradition is complex and requires a distinction between form, conceptualization and substance. The linguistic and conceptual continuity is clear: the Gospels, the epistles and the first dogmatic texts are written in Greek, using vocabulary and philosophical terms such as logos, essence, physis and person. Some argue that Jesus himself or his disciples used the Greek language, which is considered an indication of superficial continuity. At the same time, certain elements of architecture, sculpture and ritual were incorporated into ecclesiastical practice, while the conversion of temples and public spaces for worship created the impression that the Greek cultural function continued.

However, the essence of the Christian worldview is radically different. Christianity is based on soteriology, divine revelation, and linear, teleological time, elements that are opposed to the Greek understanding of tragic, doubt, and spiritual freedom. Institutional changes and the alliance of Church and state transformed the ancient citizen into a subject of God, reorienting political and spiritual autonomy to discipline and obedience to dogma. Cultural violence manifested itself through the destruction of temples, schools, and books, the demonization of gods, and the corruption of education, substituting philosophical and aesthetic tradition with catechism and theological legitimation.

History repeats a similar pattern in Rome, where Greek art, architecture, and deities copied form but lost content and worldview logic. The Romans adapted Greek models to functional or political contexts, without transferring the essence of Greek philosophy or the democratic participation of citizens. Christianity, similarly, preserved forms, language, and aesthetic elements, but not the Greek worldview, political autonomy, and philosophical thought.

This leads to an important conclusion regarding modern Greek identity. Today, the concept of “Greek” is mainly associated with education and culture, which is, however, Greek-Christian. Authentic Greekness, as experienced by the early Greeks, was based on active participation in the city, philosophy, logic, aesthetics and free inquiry: elements that after the prevalence of Christianity and the adoption of the Greek-Christian framework were altered or displaced. The early Greeks were the only ones who experienced Greekness as a unified political, philosophical and aesthetic phenomenon, while later ones mainly inherited the form, without the original content.

The Hellenicity of Christianity is therefore limited to language and form, not to substance or worldview. The form is Hellenized, while the content remains radically different and often antithetical to the philosophy, political autonomy and aesthetics of the ancient Greeks. The superficial continuity does not negate the historical and cultural rupture, but highlights a recurring pattern in history: the form can survive, while the content, values ​​and worldview of the previous tradition are often lost or transformed. The dominance of Christianity thus appears simultaneously as preservation and overthrow, as a morphological bridge and as a historical discontinuity, repeated already from the Roman period, and demonstrates that true Hellenicity was unique to the early, classical Greeks.

23 Δεκεμβρίου 2025

Παζολίνι-Κάλλας: Πέρα από τον Έρωτα/Pasolini-Callas: Beyond Love

 Δοκίμιο αρ. 91


Η συνεργασία της Κάλλας με τον Παζολίνι στα γυρίσματα της Μήδειας (1969) υπήρξε ταυτόχρονα μαγευτική και αγωνιώδης. Όπως αποκαλύπτει σε ένα από τα γράμματά του προς εκείνη, η Κάλλας βρέθηκε αντιμέτωπη με κάτι που ήταν εντελώς καινούργιο για αυτήν: το να γίνει αντικείμενο στα χέρια του σκηνοθέτη, να διαλυθεί συμβολικά και να ανασυντεθεί μέσα από την καλλιτεχνική του οπτική. Η εμπειρία ήταν παράξενη και συγκλονιστική – ένα «πολύτιμο πετράδι που σπάει βίαια σε χίλια κομμάτια», όπως γράφει χαρακτηριστικά – όπου η εσωτερική της δύναμη και η ευαισθησία της χρειάστηκε να εκτεθούν με τρόπο που ξεπερνούσε τα όρια της φυσικής και ψυχικής ασφάλειας που είχε συνηθίσει στο θέατρο και στην όπερα. Η Κάλλας ένιωθε αγωνία, διστακτικότητα και αμηχανία, καθώς κάθε κίνηση και έκφραση θα αξιολογούνταν και θα αναδιαμορφώνονταν από τον Παζολίνι, που παρακολουθούσε με ασυμβίβαστη αυστηρότητα αλλά και με θαυμασμό. Ταυτόχρονα, και ο Παζολίνι ένιωθε αγωνία για την ακεραιότητα της ηθοποιού και για την ικανότητά της να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του έργου: ήθελε να αποκαλύψει την τραγική ουσία της Μήδειας χωρίς να καταστρέψει την προσωπικότητα της Κάλλας, να τη «διαλύσει» και να την «ανασυνθέσει» σε κάθε σκηνή, ώστε το αποτέλεσμα να είναι απόλυτα αληθινό και ταυτόχρονα συγκλονιστικά όμορφο. Αυτή η αμοιβαία ένταση, η σύγκρουση ανάμεσα στη σιωπηλή πίστη και στον φόβο, στη δημιουργική επιμονή και στην προσωπική αμηχανία, μετέτρεψε τα γυρίσματα σε μια διαδικασία βαθιάς καλλιτεχνικής μεταμόρφωσης, όπου η Κάλλας δεν ήταν απλώς πρωταγωνίστρια αλλά ζωντανό έργο τέχνης, αντικείμενο και υποκείμενο ταυτόχρονα, και ο Παζολίνι ο δημιουργός που έπρεπε να ισορροπήσει μεταξύ εξουσίας και θαυμασμού, καθιστώντας κάθε στιγμή της συνεργασίας τους μια λεπτή πράξη εμπιστοσύνης, θάρρους και αμοιβαίας κατανόησης.


Η σχέση του Πιερ Πάολο Παζολίνι με τη Μαρία Κάλλας υπήρξε σύντομη στον χρόνο αλλά βαθιά σε νόημα. Από το καλοκαίρι του 1968, μετά τον χωρισμό της Κάλλας από τον Αριστοτέλη Ωνάση, έως τα τέλη του 1971, η φιλία και η συνεργασία τους δοκιμάστηκαν και ενισχύθηκαν μέσα από κοινές δημιουργικές εμπειρίες και αλληλογραφία. Πρόκειται για μια σχέση που δεν στηριζόταν στην πολιτική ή ιδεολογική ταύτιση –ο Παζολίνι παρέμενε πολέμιος της μπουρζουαζίας, η Κάλλας προερχόταν από τον πυρήνα της αστικής κουλτούρας– αλλά στην αμοιβαία αναγνώριση της ψυχικής τους αλήθειας και στην ικανότητα να αναγνωρίζουν ο ένας στον άλλο τον πόνο που τους είχε αφήσει ο έρωτας.

Η συνεργασία τους στην κινηματογραφική Μήδεια (1969) ήταν για την Κάλλας μια μικρή επανάσταση. Όχι επειδή μεταπήδησε για πρώτη -και τελευταία- φορά στον κινηματογράφο, αλλά επειδή η ταινία την προβάλλει ως τραγικό υποκείμενο, εκθέτοντας το σώμα και το πρόσωπό της με τρόπο που αναδεικνύει την εντυπωσιακή και ταυτόχρονα ευάλωτη παρουσία της. Δεν τραγουδά, αλλά είναι πλήρως παρούσα, ως υποκείμενο με αξιοπρέπεια και συνείδηση, χωρίς υπεροχή και χωρίς προστασία. Το έργο του Παζολίνι γίνεται έτσι μια εκδήλωση λατρείας για την Κάλλας, που την αναδεικνύει ανθρώπινη, σε απόσταση από τη συνηθισμένη εικόνα της διασημότητας.

Η ταινία δεν ήταν μόνο δημιουργική συνεργασία. Υπήρξε αφορμή για μια «βαθιά φιλία, ίσως κι έναν παράδοξο έρωτα». Μετά τα γυρίσματα διατήρησαν αλληλογραφία, μέσα από την οποία ο Παζολίνι αφιέρωσε στην Κάλλας δύο ποιήματα, τον Οίστρο και Το Δαχτυλίδι. Οι περιγραφές τρίτων επιβεβαιώνουν ότι, παρά τις εμφανείς διαφορές στον χαρακτήρα και στο υπόβαθρό τους, οι δύο καλλιτέχνες μοιράζονταν μια διακριτική αλλά ειλικρινή σχέση, με αμοιβαία κατανόηση και σεβασμό.

Η ένταση της προσωπικότητας της Κάλλας αντανακλάται μέσα στο ποίημα Οίστρος (1970) του Παζολίνι. Κάθε στροφή αποδεικνύει την εκτίμησή του για τα αληθινά και μεγάλα συναισθήματά της, την ελευθερία και την υπερηφάνειά της. Την περιγράφει να ρίχνεται με «άλαλη ορμή, σαν ένας ατρόμητος κλόουν» στον κόσμο και στη ζωή, και την ίδια στιγμή να αναγνωρίζει τις συνέπειες και την ταπείνωση που επιφέρουν. Το ποίημα αναδεικνύει ότι η Κάλλας βιώνει τη ζωή με ακεραιότητα διατηρώντας μια προσωπική ηθική και μια ψυχική ελευθερία, ενώ αποκαλύπτει την πνευματική σύνδεση και τον θαυμασμό του Παζολίνι, που υπερβαίνει τον έρωτα και στηρίζεται στην αλήθεια του συναισθήματος και της προσωπικότητας.

Το καλοκαίρι του 1970, φιλοξενούμενοι στο Τραγονήσι από τον Πέρη Εμπειρίκο, μοιράζονται στιγμές συντροφικότητας. Σε γράμμα της 20ής Νοεμβρίου 1970, η Κάλλας σημειώνει: «Δεν πλήττουμε ποτέ όταν είμαστε μαζί». Η φράση αυτή δεν δηλώνει ευθυμία, αλλά υπαρξιακό συγχρονισμό, κοινό χρόνο που δεν απαιτεί υπερβολές και δεν φορτίζει τη σχέση τους με δημόσιες υποχρεώσεις.

Στο μακροσκελές γράμμα της από το Τραγονήσι, τον Ιούλιο του 1971, η Κάλλας μιλά ανοιχτά για την προσωπική της θέση απέναντι στη μπουρζουαζία και τη ζωή που ζει, χωρίς να διεκδικεί πολιτική ορθότητα: «Εγώ ζω μέσα στην μπουρζουαζία, επωφελούμενη από αυτήν, γιατί ως καλλιτέχνιδα την έχω ανάγκη». Λίγο παρακάτω προσθέτει: «Όταν ο κόσμος σε ανεβάζει ψηλά, έχεις καθήκοντα και υποχρεώσεις». Η αυτοπαρατήρηση και η ευθύνη απέναντι στη ζωή («Στην πραγματικότητα όμως, ζω μόνη», «Δεν υπάρχουν δικαιολογίες για μας, ακόμα κι όταν οι άλλοι έχουν άδικο») αναδεικνύουν τη φιλία τους ως χώρο ηθικής αμοιβαιότητας και εμπιστοσύνης.

Τον Σεπτέμβριο του 1971, η Κάλλας παίρνει πρωτοβουλία και του γράφει για να εκφράσει ανησυχία για την έλλειψη επικοινωνίας μεταξύ τους, κλείνοντας με σαφήνεια: «Μπορείς να ξεσπάσεις σ’ εμένα όπως έχω ξεσπάσει κι εγώ τόσες φορές σ’ εσένα. Σε φιλώ με πολλή αγάπη και παραμένω, πίστεψέ με, η καλύτερη φίλη σου (πες το έπαρση, αν θες). Μαρία».

Η φιλία του Παζολίνι με την Κάλλας δεν βασίστηκε σε συμφωνία ιδεολογική ή πολιτική, αλλά στην αμοιβαία αναγνώριση της ψυχικής τους αλήθειας και της προσωπικής τους ελευθερίας. Η δυνατότητα της Κάλλας να παραμένει διαθέσιμη, ακόμη και όταν η σιωπή του Παζολίνι επιμένει, δείχνει την ειλικρίνεια και την καθαρότητα της σχέσης τους. Η Μήδεια, η αλληλογραφία τους και η ποιητική μαρτυρία του Παζολίνι αποκαλύπτουν μια σπάνια μορφή φιλίας: δύο καλλιτέχνες διαφορετικής καταγωγής και ιδεολογίας, πληγωμένοι από τον έρωτα, που συνδέονται όχι μέσα από συμφωνία, αλλά μέσα από την αμοιβαία αναγνώριση της αλήθειας και της προσωπικής τους ελευθερίας. Η ταινία, τα γράμματα και τα ποιήματα παραμένουν μάρτυρες αυτής της μοναδικής σχέσης: λατρεία για τη φωνή και την προσωπικότητα της Κάλλας, και απόλυτη εμπιστοσύνη στη φιλία που δεν χρειάζεται λόγια για να υπάρξει.





December 23, 2025

Pasolini-Callas: Beyond Love

Essay No. 91


Pier Paolo Pasolini's relationship with Maria Callas was brief in time but profound in meaning. From the summer of 1968, after Callas's separation from Aristotle Onassis, until the end of 1971, their friendship and collaboration were tested and strengthened through shared creative experiences and correspondence. It was a relationship that was not based on political or ideological identification –Pasolini remained an opponent of the bourgeoisie, Callas came from the core of bourgeois culture– but on the mutual recognition of their psychological truth and the ability to recognize in each other the pain that love had left them.

Their collaboration in the film Medea (1969) was a small revolution for Callas. Not because she made the leap to cinema for the first -and last- time, but because the film presents her as a tragic subject, exposing her body and face in a way that highlights her impressive and at the same time vulnerable presence. She does not sing, but she is fully present, as a subject with dignity and conscience, without superiority and without protection. Pasolini's work thus becomes an expression of worship for Callas, which highlights her as human, at a distance from the usual image of celebrity.

The film was not only a creative collaboration. It was the occasion for a "deep friendship, perhaps even a paradoxical love." After filming, they maintained a correspondence, through which Pasolini dedicated two poems to Callas, Oistros and Ring. Third-party descriptions confirm that, despite the obvious differences in their character and background, the two artists shared a discreet but sincere relationship, with mutual understanding and respect.

The intensity of Callas's personality is reflected in Pasolini's poem Oistros (1970). Every line demonstrates his appreciation for her true and great feelings, her freedom and pride. He describes her throwing herself with "dumb momentum, like a fearless clown" into the world and into life, and at the same time recognizing the consequences and humiliation they bring. The poem highlights that Callas experiences life with integrity, maintaining a personal morality and a mental freedom, while revealing Pasolini's spiritual connection and admiration, which transcends love and is based on the truth of feeling and personality.

In the summer of 1970, hosted by Peris Embirikos in Tragonisi, they shared moments of camaraderie. In a letter dated November 20, 1970, Callas notes: “We never get bored when we are together.” This phrase does not indicate cheerfulness, but rather a synchronism of existence, a shared time that does not require exaggerations and does not burden their relationship with public obligations.

In her long letter from Tragonisi, in July 1971, Callas speaks openly about her personal position towards the bourgeoisie and the life she lives, without claiming political correctness: “I live within the bourgeoisie, benefiting from it, because as an artist I need it.” A little later she adds: “When the world elevates you, you have duties and obligations.” Self-observation and responsibility towards life (“But in reality, I live alone,” “There are no excuses for us, even when others are wrong”) highlight their friendship as a space of moral reciprocity and trust.

In September 1971, Callas took the initiative and wrote to him to express concern about the lack of communication between them, concluding clearly: "You can break out on me as I have broken out so many times on you. I kiss you with much love and I remain, believe me, your best friend (call it arrogance, if you want). Maria."

Pasolini's friendship with Callas was not based on ideological or political agreement, but on the mutual recognition of their spiritual truth and personal freedom. Callas' ability to remain available, even when Pasolini's silence persists, shows the sincerity and purity of their relationship. Medea, their correspondence and Pasolini's poetic testimony reveal a rare form of friendship: two artists of different origins and ideologies, wounded by love, who are connected not by agreement, but by the mutual recognition of their truth and personal freedom. The film, the letters and the poems remain witnesses to this unique relationship: adoration for Callas' voice and personality, and absolute trust in a friendship that does not need words to exist.

21 Δεκεμβρίου 2025

Η κοινωνία ως σκηνή βίας: από το "Σαλό" στις τηλεοπτικές κρεατομηχανές/Society as a scene of violence: from "Salò" to television meat grinders

 Δοκίμιο αρ. 90


Σκηνή από το Σαλό του Παζολίνι. Μπροστά στην εξουσία, τα σώματα των νέων στέκονται εκτεθειμένα, σαν συμμετέχοντες σε τηλεοπτικό ριάλιτι επιλογής. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια μετατρέπεται σε θέαμα, η συναίνεση υποκαθιστά την ελευθερία, και το προσωπείο της ανθρωπιάς συγκαλύπτει την πλήρη πειθαρχία και τον μηχανισμό βιομηχανοποιημένης εξουσίας.


Η πρώτη μου επαφή με το Σαλό ή 120 μέρες στα Σόδομα (1975) του Πιερ Πάολο Παζολίνι, πριν από δεκαετίες, σε κινηματογράφο μιας μικρής και κοινωνικά συντηρητικής πόλης, υπήρξε εμπειρία αποκάλυψης που υπερβαίνει την προσωπική αντίληψη και εισάγει σε ένα θεωρητικό πεδίο κατανόησης των μηχανισμών εξουσίας. Το πλαίσιο της θέασης —η επαρχιακή συνθήκη, η ηθική αυτάρκεια του περιβάλλοντος, η φήμη της απαγόρευσης— ενίσχυσε την αντίληψη ότι το Σαλό δεν αποτελεί απλή αισθητική πρόκληση, αλλά αποκαλύπτει συστηματικά τη δομή της κυριαρχίας και της εκμετάλλευσης.

Η ταινία του Παζολίνι δεν πραγματεύεται τη σεξουαλική βία ως ατομική ή παθολογική εκτροπή, αλλά ως δομικό στοιχείο οργάνωσης εξουσίας. Η σεξουαλικότητα αποσπάται από κάθε διαπροσωπική ή βιωματική διάσταση και μετατρέπεται σε εργαλείο κυριαρχίας, σε έναν μηχανισμό που μπορεί να περιγραφεί ως sex-power: η εξουσία ασκείται μέσω και πάνω στο ανθρώπινο σώμα. Το σώμα παύει να είναι φορέας εμπειρίας και γίνεται αναλώσιμο, υπόκειται σε διαχείριση, τιμωρία και κατανάλωση. Με τον τρόπο αυτό, η ταινία συνδέεται άμεσα με τις θεωρητικές θέσεις του Φουκώ για την πειθαρχία και τη βιοεξουσία, όπου το σώμα οργανώνεται, παρακολουθείται και καθίσταται αντικείμενο θεσμικού ελέγχου.

Η βία στο Σαλό δεν είναι χαοτική ούτε απλώς εκρηκτική, αλλά ιεραρχημένη, πειθαρχημένη και τελετουργική. Κανόνες, στάδια, ρόλοι και επαναληπτικότητα καταδεικνύουν ότι η απανθρωπιά δεν γεννιέται στην εξαίρεση, αλλά στην κανονικότητα. Η ταινία αναδεικνύει ότι η εξουσία δεν χρειάζεται ωμή βία όταν διαθέτει δομές που εξασφαλίζουν τη συναίνεση, την πειθαρχία και τη συμμετοχή των υποκειμένων.

Αυτή η αναγνώριση εξηγεί και τη διαχρονική λογοκρισία του έργου. Η απαγόρευση του Σαλό δεν ήταν αντίδραση στην αισθητική πρόκληση, αλλά σε μια συστημική αυτοαναγνώριση: η εξουσία αναγνώρισε ότι η ταινία αποκάλυπτε την ίδια τη δομή της. Όπως η ποντικοπαγίδα του Άμλετ αποκαλύπτει την ενοχή μέσω της αντίδρασης του Κλαύδιου, έτσι και το Σαλό καθιστά αδύνατη την άρνηση των μηχανισμών κυριαρχίας. Αρκετοί μελετητές έχουν επισημάνει ότι η πολιτική και κοινωνική ακρίβεια του έργου ίσως συνέβαλε στην έκθεση του Παζολίνι σε κινδύνους, και ενδέχεται να συνδέεται με τη δολοφονία του το 1975. Αν και δεν υπάρχει απόδειξη αιτιώδους σχέσης, η κριτική συμφωνεί ότι η ταινία τον τοποθετούσε σε μια θέση κοινωνικής και πολιτικής αντιπαράθεσης, καθιστώντας τον «απειλή» για τα συμφέροντα που η ταινία αναπαριστούσε.

Η επικαιρότητα του έργου παραμένει σαφής στον σύγχρονο πολιτισμό. Η μετάβαση της εξουσίας από την ωμή καταστολή στη θεαματική κανονικοποίηση, όπως την αναλύει ο Ντεμπόρ στην έννοια της κοινωνίας του θεάματος, αποδεικνύει ότι η αναλωσιμότητα του ανθρώπινου σώματος δεν εμφανίζεται πλέον ως επιβολή, αλλά ως επιλογή. Η συναίνεση αντικαθιστά τον εξαναγκασμό και καθίσταται ο πλέον αποτελεσματικός μηχανισμός πειθάρχησης.

Σύγχρονα τηλεοπτικά θεάματα αποκλεισμού και ανάδειξης «νικητών» συνιστούν χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της μετατόπισης. Τελετουργίες αξιολόγησης, έκθεσης και απόρριψης, με αυστηρούς κανόνες και οπτική προβολή, μετατρέπουν το σώμα, τη φωνή και την υποκειμενικότητα σε περιεχόμενο. Η βία ενσωματώνεται στο παιχνίδι, η ανθρώπινη εμπειρία τεμαχίζεται, και η εκμετάλλευση νομιμοποιείται μέσω θεάματος. Η ταινία του Παζολίνι προαναγγέλλει αυτό το είδος οπτικοποιημένης εξουσίας, όπου η συμμετοχή δεν απαιτείται, αλλά καλλιεργείται.

Καίριο στοιχείο είναι το προσωπείο της ανθρωπιάς. Η ρητορική της φροντίδας και της «ευκαιρίας» λειτουργεί ως ιδεολογικό κάλυμμα της εκμετάλλευσης. Το σύστημα εμφανίζεται συμπονετικό, ενώ παράγει αναλώσιμα υποκείμενα. Η ανθρωπιά μετατρέπεται σε σκηνοθετικό στοιχείο, όχι ηθική στάση. Η απανθρωπιά δεν αρνείται την ηθική, αλλά την οικειοποιείται. Το Σαλό, λοιπόν, δεν αφορά μόνο (τον) ιστορικό φασισμό, αλλά μια διαχρονική δομική δυνατότητα: τη μετατροπή της ανθρώπινης ύπαρξης σε διαχειρίσιμο υλικό και τη βία σε θέαμα. Όταν η κυριαρχία καθίσταται ορατή, αισθητικά οργανωμένη και κοινωνικά αποδεκτή, παύει να προκαλεί αντίσταση και παράγει συμμετοχή.

Η ανθεκτικότητα και η διαχρονικότητα του έργου έγκειται στην ικανότητά του να λειτουργεί ως «ποντικοπαγίδα συνείδησης». Κάθε απόρριψή του ως υπερβολικού ή ακραίου επιβεβαιώνει την ακριβή αποκάλυψη της ταινίας: ότι η βία, η εκμετάλλευση και η αναλωσιμότητα του σώματος είναι δομικά στοιχεία ενός απάνθρωπου συστήματος που επιβιώνει φορώντας το προσωπείο της ανθρωπιάς, και ότι η τέχνη που το αποκαλύπτει μπορεί να μετατρέψει τη γνώση αυτή σε πολιτικό και κοινωνικό κίνδυνο.





December 21, 2025

Society as a scene of violence: from "Salò" to television meat grinders

Essay No. 90


My first encounter with Pier Paolo Pasolini’s Salò or 120 Days of Sodom (1975), decades ago, in a small and socially conservative town cinema, was an experience of revelation that transcends personal perception and introduces a theoretical field of understanding of the mechanisms of power. The context of the viewing (the provincial condition, the moral self-sufficiency of the environment, the reputation of prohibition) reinforced the perception that Salò is not a simple aesthetic challenge, but systematically reveals the structure of domination and exploitation.

Pasolini's film does not deal with sexual violence as an individual or pathological deviation, but as a structural element of the organization of power. Sexuality is detached from any interpersonal or experiential dimension and transformed into a tool of domination, into a mechanism that can be described as sex-power: power is exercised through and on the human body. The body ceases to be a vehicle of experience and becomes expendable, subject to management, punishment and consumption. In this way, the film is directly linked to Foucault's theoretical positions on discipline and biopower, where the body is organized, monitored and becomes the object of institutional control.

The violence in Salò is not chaotic or simply explosive, but hierarchical, disciplined and ritualistic. Rules, stages, roles and repetition demonstrate that inhumanity is not born in the exception, but in the regularity. The film highlights that power does not need brute force when it has structures that ensure the consent, discipline and participation of the subjects.

This recognition also explains the work's long-standing censorship. The banning of Salò was not a reaction to an aesthetic challenge, but to a systemic self-recognition: the authorities recognized that the film revealed its own structure. Just as Hamlet's mousetrap reveals guilt through Claudius's reaction, Salò makes it impossible to deny the mechanisms of domination. Several scholars have pointed out that the political and social accuracy of the work may have contributed to Pasolini's exposure to danger, and may be linked to his assassination in 1975. Although there is no proof of a causal relationship, critics agree that the film placed him in a position of social and political confrontation, making him a "threat" to the interests that the film represented.

The relevance of the work remains clear in contemporary culture. The transition of power from brutal repression to spectacular normalization, as analyzed by Debord in the concept of the society of the spectacle, demonstrates that the expendability of the human body no longer appears as an imposition, but as a choice. Consent replaces coercion and becomes the most effective mechanism of discipline.

Contemporary television spectacles of exclusion and the emergence of “winners” are a typical example of this shift. Rituals of evaluation, exposure and rejection, with strict rules and visual projection, transform the body, voice and subjectivity into content. Violence is incorporated into the game, human experience is fragmented, and exploitation is legitimized through spectacle. Pasolini’s film heralds this kind of visualized power, where participation is not required, but cultivated.

A key element is the facade of humanity. The rhetoric of care and “opportunity” functions as an ideological cover for exploitation. The system appears compassionate, while producing expendable subjects. Humanity becomes a staging element, not a moral stance. Inhumanity does not deny morality, but appropriates it. Salò , then, is not only about historical fascism, but a timeless structural possibility: the transformation of human existence into manageable material and violence into spectacle. When domination becomes visible, aesthetically organized, and socially acceptable, it ceases to provoke resistance and produces participation.

The work’s resilience and timelessness lies in its ability to function as a “mousetrap of conscience.” Every rejection of it as excessive or extreme confirms the film’s precise revelation: that violence, exploitation, and the expendability of the body are building blocks of an inhumane system that survives wearing the mask of humanity, and that the art that reveals it can transform this knowledge into political and social danger.

 

20 Δεκεμβρίου 2025

Τέχνη και σεξουσία: το παράδειγμα του ηθοποιού/Art and sex-power: the paradigm of the actor

 Δοκίμιο αρ. 89


Στην κινηματογραφική προσέγγιση του Πιέρ Πάολο Παζολίνι στο Σαλό, ή οι 120 μέρες στα Σόδομα, η σεξουαλικότητα παρουσιάζεται όχι ως έκφραση επιθυμίας, αλλά ως εργαλείο εξουσίας, καταναγκασμού και κυριαρχίας. Το έργο καταδεικνύει πώς η σεξουαλικότητα μπορεί να ενσωματωθεί σε ένα καθεστώς θεσμικής βίας, όπου το σώμα δεν λειτουργεί ως φορέας επιθυμίας αλλά ως τόπος άσκησης εξουσίας — μια εικόνα που αντιστοιχεί στην έννοια της σεξουσίας όπως χρησιμοποιείται στην παρούσα θεωρητική ανάλυση.


Το κίνημα #MeToo συνιστά κρίσιμη τομή στον σύγχρονο δημόσιο λόγο, καθιστώντας ορατές εμπειρίες σεξουαλικής παρενόχλησης και κακοποίησης που επί δεκαετίες παρέμεναν εγκλωβισμένες στη σιωπή ή αντιμετωπίζονταν ως ιδιωτικές παρεκκλίσεις. Η σημασία του, ωστόσο, δεν εξαντλείται στην αποκάλυψη μεμονωμένων περιστατικών ούτε στην ηθική αποκαθήλωση καθιερωμένων προσώπων. Εκείνο που ανέδειξε με μεγαλύτερη σαφήνεια είναι η ύπαρξη ενός δομικού μηχανισμού, μέσω του οποίου η σεξουαλικότητα εργαλειοποιείται ως μορφή εξουσίας μέσα σε συγκεκριμένες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες. Για την περιγραφή αυτής της σύζευξης, ο όρος σεξουσία προσφέρεται ως εννοιολογικό εργαλείο: όχι για να περιγράψει τη σεξουαλικότητα καθαυτή, αλλά τη σεξουαλικοποιημένη άσκηση ισχύος, ιδίως σε περιβάλλοντα όπου η ασυμμετρία δύναμης και η επισφάλεια αποτελούν κανονικότητα.

Η παρούσα ανάλυση δεν στηρίζεται σε προσωπικά βιώματα άμεσης συμμετοχής στην ελεύθερη αγορά του θεάτρου ή άλλων καλλιτεχνικών πεδίων. Εδράζεται στην παρατήρηση της κοινωνικής σκηνής, όπως αυτή συγκροτείται μέσα από τον δημόσιο λόγο, τα μέσα ενημέρωσης, τις επαναλαμβανόμενες αφηγήσεις και τις σταθερές δομικές ομοιότητες που αναδύονται σε διαφορετικά περιβάλλοντα του ελεύθερου επαγγελματικού χώρου. Η επιλογή αυτή δεν συνιστά αποστασιοποίηση από το φαινόμενο, αλλά συνειδητή θεωρητική στάση: στόχος δεν είναι η επικύρωση ή η απόρριψη επιμέρους καταγγελιών, αλλά η κατανόηση των μηχανισμών που καθιστούν τη σεξουαλική εκμετάλλευση επαναλαμβανόμενη, συχνά αόρατη και ενίοτε κανονικοποιημένη.

Ο καλλιτεχνικός χώρος βρίσκεται συχνά στο προσκήνιο αυτών των αποκαλύψεων όχι επειδή αποτελεί ηθική εξαίρεση, αλλά επειδή συνδυάζει υψηλή δημόσια ορατότητα με έντονη εργασιακή επισφάλεια. Η απουσία σταθερών συμβάσεων, η προσωποκεντρική λήψη αποφάσεων, η συγκέντρωση ισχύος σε λίγους πυλωρούς πρόσβασης και η διαρκής ανάγκη για αναγνώριση διαμορφώνουν ένα περιβάλλον όπου η εξουσία ασκείται άτυπα αλλά αποτελεσματικά. Στο πλαίσιο αυτό, όλο και συχνότερα διατυπώνεται στον δημόσιο λόγο η θέση ότι η επαγγελματική εξέλιξη στον ελεύθερο καλλιτεχνικό χώρο προϋποθέτει την αποδοχή σεξουαλικών προτάσεων ή πιέσεων. Η επαναληψιμότητα αυτής της αφήγησης, από διαφορετικά πρόσωπα και σε διάφορες χρονικές στιγμές, καταδεικνύει ότι δεν πρόκειται για μεμονωμένα περιστατικά, αλλά για άρρητο κανονιστικό μηχανισμό της αγοράς εργασίας, όπου η σεξουαλική διαθεσιμότητα μετατρέπεται σε νόμισμα πρόσβασης.

Σε αυτό το σημείο καθίσταται σαφές ότι δεν πρόκειται απλώς για περιπτώσεις σεξουαλικής παρενόχλησης, αλλά για μορφές βίας. Όταν η άρνηση συνεπάγεται επαγγελματικό αποκλεισμό, στασιμότητα ή απαξίωση, η συναίνεση παύει να είναι ελεύθερη. Η σεξουαλικότητα λειτουργεί τότε ως μέσο εκβιασμού και η σεξουσία αναδύεται ως μηχανισμός ελέγχου που δεν χρειάζεται να εκδηλωθεί με άμεσο καταναγκασμό. Αντιθέτως, δρα υπόγεια, μέσα από υπονοούμενα, προσδοκίες, υποσχέσεις και σιωπηλές απειλές.

Κομβικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία διαδραματίζει το προσωπείο. Οι φορείς εξουσίας εμφανίζονται συχνά ως χαρισματικοί, ευάλωτοι, προοδευτικοί ή ακόμη και ως πιθανά θύματα. Η αντιστροφή αυτή, όπου ο πραγματικός θύτης εμφανίζεται ως θιγόμενος, λειτουργεί αποτρεπτικά για τις καταγγελίες και υπονομεύει την κοινωνική εμπιστοσύνη προς τα θύματα. Η σύγκρουση δεν εκτυλίσσεται μόνο στο επίπεδο των πράξεων, αλλά και στο επίπεδο της αφήγησης: ποιος μιλά, ποιος γίνεται πιστευτός, ποιος κατέχει το συμβολικό κεφάλαιο της δημόσιας εικόνας. Η κοινωνική σκηνή αναδεικνύεται έτσι ως κατεξοχήν θεατρικός τόπος, όπου η εξουσία μεταμφιέζεται σε κανονικότητα.

Στη συζήτηση αυτή δεν μπορεί να αγνοηθεί το ζήτημα της αδηφάγου ενήλικης σεξουαλικότητας. Η έντονη επιθυμία, η πολλαπλότητα των ερωτικών σχέσεων ή η μη κανονιστική έκφραση της σεξουαλικότητας δεν συνιστούν από μόνες τους κοινωνική εκτροπή. Το πρόβλημα ανακύπτει όταν η σεξουαλική αδηφαγία αποσπάται από κάθε μορφή αυτο-οριοθέτησης και διαπλέκεται με σχέσεις εξουσίας. Τότε η επιθυμία παύει να αφορά τη σχέση με τον Άλλον και μετατρέπεται σε μέσο επιβεβαίωσης κυριαρχίας. Στον ελεύθερο καλλιτεχνικό χώρο, όπου τα όρια μεταξύ επαγγελματικού και προσωπικού συχνά συγχέονται, η αδηφαγία μπορεί να εμφανιστεί ως στοιχείο ελευθεριότητας ή χαρισματικής προσωπικότητας. Όταν όμως η άρνηση δεν είναι χωρίς συνέπειες, η επιθυμία μετατρέπεται σε κανονιστικό καταναγκασμό.

Η σεξουσία αυτή δεν μπορεί να αποσπαστεί από το οικονομικό της υπόβαθρο. Η ελεύθερη αγορά, ιδίως στον πολιτισμό, έχει καταστεί ολοένα και πιο ασύδοτη. Η απορρύθμιση, η απουσία θεσμικών εγγυήσεων και η γενικευμένη επισφάλεια ενισχύουν την αυθαιρεσία και καθιστούν τη βία λειτουργικό στοιχείο του συστήματος. Η εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου σώματος δεν αποτελεί αφηρημένη έννοια, αλλά συγκεκριμένη πρακτική με απτές συνέπειες. Σε αυτό το πλαίσιο παρατηρείται ολοένα και συχνότερα το φαινόμενο της πώλησης του έργου τέχνης μαζί με τον δημιουργό του. Το έργο δεν αποσπάται από το υποκείμενο που το παράγει, αλλά συνοδεύεται από την εικόνα, το σώμα, τη διαθεσιμότητα και, ενίοτε, τη σεξουαλική επιθυμία για τον δημιουργό. Η καλλιτεχνική αξία παύει να αποτιμάται αποκλειστικά αισθητικά ή ιδεολογικά και συνδέεται με την προσωπική έκθεση και τη συμμόρφωση προς τις επιθυμίες των ισχυρών.

Η κανονικοποίηση αυτών των πρακτικών συνιστά ίσως τη σοβαρότερη απειλή. Όταν η σεξουαλική εκμετάλλευση παρουσιάζεται ως αναπόσπαστο στοιχείο της «λειτουργίας του χώρου», μετατρέπεται σε άγραφο νόμο. Η σιωπή, η ανοχή και η σχετικοποίηση συγκροτούν ένα καθεστώς κοινωνικής συνενοχής, στο οποίο η ευθύνη διαχέεται και η ατιμωρησία παγιώνεται. Το #MeToo λειτούργησε ως ρήγμα σε αυτή την κανονικότητα, όχι επειδή εισήγαγε το πρόβλημα, αλλά επειδή το κατέστησε ονομαστό και δημόσιο. Η προσφυγή στη δημοσιότητα δεν υπήρξε πράξη εντυπωσιασμού, αλλά στρατηγική αποκαθήλωσης της σεξουσίας και αμφισβήτησης των όρων με τους οποίους ορίζονται η εργασία, η επιθυμία και η αξιοπρέπεια.

Η σεξουσία στον καλλιτεχνικό και ευρύτερο ελεύθερο επαγγελματικό χώρο δεν αποτελεί ατύχημα ούτε ηθική εκτροπή μεμονωμένων προσώπων. Συνιστά προϊόν συγκεκριμένων κοινωνικών, οικονομικών και θεσμικών συνθηκών. Η κατανόησή της απαιτεί απομάκρυνση από τον ηθικολογικό λόγο και στροφή προς τη δομική ανάλυση της εξουσίας. Μόνο μέσα από αυτή τη ρήξη μπορεί η κοινωνική σκηνή να αποδομήσει τους ρόλους της και να επαναδιαπραγματευτεί τους όρους ελευθερίας που επικαλείται.


Το παράδειγμα του ηθοποιού

Ο ηθοποιός, δηλαδή ο άνθρωπος πίσω από τον ρόλο, αποτελεί ιστορικά μία από τις πλέον ευάλωτες φιγούρες απέναντι στη σεξουσία. Η θέση του στο θεατρικό και ευρύτερο καλλιτεχνικό πεδίο χαρακτηρίζεται από έντονη εξάρτηση από εξωτερικούς παράγοντες: σκηνοθέτες, θιασάρχες, παραγωγούς, χρηματοδότες, θεσμικούς φορείς και, σε ορισμένες περιόδους, πολιτικά ή κομματικά δίκτυα. Η επαγγελματική του επιβίωση, η ορατότητα και η συνέχεια της καριέρας σπανίως υπήρξαν αποτέλεσμα αποκλειστικά αξιοκρατικής κρίσης, αλλά συχνά προϊόν δικτύων προστασίας, άτυπων συμφωνιών και σχέσεων εξάρτησης.

Η σεξουσία στον χώρο του θεάτρου εκδηλώθηκε διαχρονικά υπό το πρόσχημα της «προστασίας». Η παροχή ρόλων, η ένταξη σε θιάσους, η διατήρηση θέσης ή η αποτροπή επαγγελματικού αποκλεισμού συχνά συνοδεύονταν από άρρητες ή ρητές σεξουαλικές απαιτήσεις. Η προστασία αυτή εμφανιζόταν ως ευεργεσία· όχι ως ωμή βία, αλλά ως αναγκαία συνθήκη επιβίωσης σε έναν σκληρό και ανταγωνιστικό χώρο. Η εξουσία λειτουργούσε πατερναλιστικά: ο ισχυρός εμφανιζόταν ως προστάτης, ενώ στην πραγματικότητα εγκαθίδρυε καθεστώς εξάρτησης όπου η άρνηση ισοδυναμούσε με τιμωρία.

Διαχρονικά, η πολιτική ή κομματική προστασία αποτέλεσε πρόσθετο παράγοντα επαγγελματικής ασφάλειας. Από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, η πρόσβαση σε ισχυρά πολιτικά δίκτυα παρείχε και στον ηθοποιό όχι μόνο ευκαιρίες και ασυλία, αλλά και δίκτυα επιρροής που συνδέουν την καριέρα με πλαίσια προστασίας. Ωστόσο, αυτή η προστασία δεν αναιρούσε τη σεξουσία· σε ορισμένες περιπτώσεις, οι λεγόμενες «πλάτες» συγκάλυπταν ή ενίσχυαν μορφές σεξουαλικής εκμετάλλευσης, καθιστώντας την αόρατη και δύσκολα καταγράψιμη.

Το θέατρο, λόγω της φύσης της δουλειάς, καθίσταται ιδιαίτερα εύκολος χώρος επιθυμίας. Ορισμένοι θεατράνθρωποι παρατηρούν ευθαρσώς ότι το θέατρο είναι «χώρος της επιθυμίας». Η σκηνική παρουσία, η γοητεία και η εκφραστικότητα του ηθοποιού μετατρέπονται σε «προϊόν», το οποίο αξιοποιείται όχι μόνο για καλλιτεχνική επιτυχία αλλά και για την άσκηση εξουσίας. Η αξιοποίηση έμπειρων ηθοποιών μαζί με νεότερους, ιδιαίτερα ελκυστικούς στην αρχή της καριέρας τους, δημιουργεί πόλους έλξης μέσα στον χώρο, οι οποίοι μπορούν να γίνουν εργαλεία διαπραγμάτευσης και μέσο συγκράτησης ή απόρριψης στην αγορά εργασίας. Η σκηνική γοητεία, όταν συνδέεται με εξουσιαστικές σχέσεις, ενσωματώνεται στην ίδια τη δομή λειτουργίας του χώρου και καθιστά τον ηθοποιό υποκείμενο διπλής –καλλιτεχνικής και προσωπικής– έκθεσης.

Όπως παρατηρούσε ο Ντιντερό, το θέατρο ήταν πάντα καταφύγιο και όχι επιλογή. Γι’ αυτό και διαχρονικά κατέφευγαν σε αυτό και άνθρωποι του κοινωνικού περιθωρίου, κοινωνικά απόβλητοι ή μη αποδεκτοί. Αυτή η διάσταση εξηγεί, εν μέρει, γιατί ο χώρος του θεάτρου συγκέντρωνε τόσο την καλλιτεχνική δημιουργικότητα όσο και φαινόμενα κοινωνικής ευαλωτότητας. Η ανάγκη του ηθοποιού να βρει χώρο έκφρασης και προστασίας, σε συνδυασμό με την πολιτική και κοινωνική ισχύ, δημιουργεί πεδία όπου οι κανόνες λειτουργίας του χώρου γίνονται εντελώς ευέλικτοι ή και αόρατοι.

Η διαχρονική έκθεση του ηθοποιού σε σεξουσία και επαγγελματική εξάρτηση μπορεί να εξηγήσει γιατί η κοινωνία τον αντιμετώπισε για αιώνες με απαξιωτικό και περιθωριοποιητικό τρόπο. Η ηθική υποβάθμιση, η κοινωνική απομόνωση και η μετατροπή του σε «κοινωνικά απόβλητο» συνδέονται με τη δομή της εξάρτησης στην οποία βρέθηκε. Η ανάγκη για προστασία και η εξάρτηση από ισχυρούς παράγοντες καθιστούσαν τον ηθοποιό εύκολη «προστατευόμενη» φιγούρα, ενώ ταυτόχρονα τον απονομιμοποιούσαν κοινωνικά. Η ιστορική αυτή συνθήκη δημιούργησε έναν φαύλο κύκλο: η κοινωνική απαξίωση ενίσχυε την εκμετάλλευση και η συνεχής εκμετάλλευση αναπαρήγαγε την ηθική και κοινωνική περιθωριοποίηση.

Η αναζήτηση ελευθερίας και έκφρασης στο θέατρο, υπό τις παραπάνω συνθήκες, συχνά μετατρέπεται σε ασυδοσία. Η ανάγκη του ηθοποιού  να βρει χώρο έκφρασης και προστασίας, η συγκέντρωση εξουσίας και γοητείας σε λίγα χέρια, καθώς και η διαχρονική πολιτική ή κομματική προστασία, δημιουργούν πεδία όπου η παραβίαση ορίων και η σεξουαλική εκμετάλλευση γίνονται πιο εύκολες και δύσκολα αντιληπτές.

Περιστατικά όπως η δημόσια ερώτηση σε ηθοποιούς από δημοσιογράφους αν χρειάστηκε να υποταχθούν σε σεξουαλικές απαιτήσεις για να εξασφαλίσουν ρόλο, αποδεικνύουν πόσο βαθιά η σεξουσία έχει ενσωματωθεί στην αντίληψη του χώρου και στην καθημερινή λειτουργία της καριέρας. Το θέατρο, έτσι, δεν αποτελεί μόνο πεδίο καλλιτεχνικής δημιουργίας, αλλά και χώρο όπου οι προσωπικές επιλογές και η σωματική ακεραιότητα τίθενται σε διαρκή διαπραγμάτευση.

Ωστόσο, ο ηθοποιός δεν παραμένει πάντοτε μόνο θύμα. Όταν καθιερώνεται, αποκτά εξουσία, αναγνωρισιμότητα και δυνατότητα επιλογών, και τότε μπορεί ο ίδιος να γίνει φορέας σεξουσίας, επηρεάζοντας την καριέρα ή την επαγγελματική πορεία άλλων. Η μετατροπή αυτή υπογραμμίζει ότι η σεξουσία δεν είναι απλώς προσωπικό ζήτημα ή μεμονωμένη εκμετάλλευση, αλλά δομικό στοιχείο της λειτουργίας της ελεύθερης επαγγελματικής κοινότητας. Η εμπειρία του θύματος γίνεται εργαλείο εξουσίας, αναπαράγοντας τον φαύλο κύκλο της εξάρτησης, της εκμετάλλευσης και της απαξίωσης.

Η καλλιτεχνική έκθεση, που απαιτεί σωματική και συναισθηματική αφοσίωση, χρησιμοποιήθηκε συχνά ως άλλοθι για την παραβίαση ορίων, καθιστώντας τη σεξουσία οργανικό στοιχείο της λειτουργίας του χώρου. Η πρόσφατη δημόσια ανάδυση καταγγελιών δεν συνιστά ρήξη με ένα «αγνό» παρελθόν, αλλά αποδόμηση ενός μακρόβιου καθεστώτος σιωπής και φόβου, στο οποίο η προστασία, η πολιτική ισχύς, η σκηνική γοητεία και η σεξουαλική εξάρτηση συγκροτούσαν ενιαίο πλέγμα εξουσίας. Ο ηθοποιός -δηλαδή ο άνθρωπος, όταν μιλάμε για τον ηθοποιό μιλάμε για τον άνθρωπο- δεν υπήρξε απλώς θύμα μεμονωμένων παρεκτροπών, αλλά υποκείμενο ενός συστήματος που καθόριζε την επαγγελματική του μοίρα και τη θέση του στην κοινωνία, και ταυτόχρονα φορέας μηχανισμών εξουσίας όταν καθιερωνόταν.





December 20, 2025

Art and sex-power: the paradigm of the actor

Essay No. 89


#MeToo movement constitutes a critical intersection in contemporary public discourse, making visible experiences of sexual harassment and abuse that for decades remained locked in silence or were treated as private deviations. Its importance, however, is not limited to the revelation of individual incidents or the moral undoing of established figures. What it has highlighted more clearly is the existence of a structural mechanism through which sexuality is instrumentalized as a form of power within specific social and economic conditions. To describe this coupling, the term “sex-power” is offered as a conceptual tool: not to describe sexuality per se, but the sexualized exercise of power, especially in environments where power asymmetry and precariousness are normal.

This analysis is not based on a personal experience of direct participation in the free market of theatre or other artistic fields as a practical activity. It is based on the observation of the social scene, as it is constituted through public discourse, the media, the repeated narratives and the stable structural similarities that emerge in different environments of the free professional space. This choice does not constitute a distancing from the phenomenon, but a conscious theoretical stance: the goal is not to validate or reject individual complaints, but to understand the mechanisms that make sexual exploitation repetitive, often invisible and sometimes normalized.

The artistic field is often at the forefront of these revelations not because it constitutes a moral exception, but because it combines high public visibility with intense job insecurity. The absence of stable contracts, person-centered decision-making, the concentration of power in a few gateways of access, and the constant need for recognition shape an environment where power is exercised informally but effectively. In this context, the position that professional development in the free artistic market presupposes the acceptance of sexual proposals or pressures is increasingly being formulated in public discourse. The repeatability of this narrative, by different people and at different times, demonstrates that these are not isolated incidents, but an unspoken normative mechanism of the labor market, where sexual availability is transformed into the currency of access.

At this point it becomes clear that these are not simply cases of sexual harassment, but forms of violence. When refusal entails professional exclusion, stagnation or devaluation, consent ceases to be free. Sexuality then functions as a means of blackmail and sex-power emerges as a control mechanism that does not need to be manifested by direct coercion. On the contrary, it operates underground, through insinuations, expectations, promises and silent threats.

The mask plays a key role in this process. Those in power often appear as charismatic, vulnerable, progressive or even as potential victims. This reversal, where the real perpetrator appears as the victim, acts as a deterrent to complaints and undermines social trust in victims. The conflict does not only unfold at the level of actions, but also at the level of narrative: who speaks, who is believed, who possesses the symbolic capital of the public image. The social scene thus emerges as a theatrical place par excellence, where the extraordinary is disguised as normality.

In this discussion, the issue of voracious adult sexuality cannot be ignored. Intense desire, the multiplicity of sexual relationships, or the non-normative expression of sexuality do not in themselves constitute social deviance. The problem arises when sexual voraciousness is detached from any form of self-limitation and becomes intertwined with relations of power. Then desire ceases to concern the relationship with the Other and becomes a means of asserting dominance. In the free artistic market, where the boundaries between professional and personal are often blurred, voraciousness can appear as an element of freedom or charismatic personality. However, when denial is not without consequences, desire turns into normative coercion.

This sex-power cannot be detached from its economic background. The free market, especially in culture, has become increasingly unaccountable. Deregulation, the absence of institutional guarantees and generalized insecurity reinforce arbitrariness and make violence a functional element of the system. The commodification of the human body is not an abstract concept, but a concrete practice with tangible consequences. In this context, the phenomenon of selling the work of art together with its creator is increasingly observed. The work is not detached from the subject who produces it, but is accompanied by the image, the body, the availability and, sometimes, the sexual desire for the creator. Artistic value ceases to be valued exclusively aesthetically or ideologically and is linked to personal exposure and compliance with the desires of the powerful.

The normalization of these practices is perhaps the most serious threat. When sexual exploitation is presented as an integral element of the “functioning of the market,” it becomes an unwritten law. Silence, tolerance, and relativization constitute a regime of social complicity, in which responsibility is diffused and impunity is consolidated. #MeToo acted as a rupture in this normality, not because it introduced the problem, but because it made it famous and public. The recourse to publicity was not an act of sensationalism, but a strategy of de-immobilizing sexuality and questioning the terms by which work, desire, and dignity are defined.

Sex-power in the artistic and broader free professional space is not an accident or a moral deviation of individual persons. It is a product of specific social, economic and institutional conditions. Understanding it requires a departure from moralistic discourse and a shift towards the structural analysis of power. Only through this rupture can the social stage deconstruct its roles and renegotiate the terms of freedom it invokes.



The actor's paradigm

The actor, that is, the person behind the role, has historically been one of the most vulnerable figures in the face of sex power. His position in the theatrical and broader artistic field is characterized by intense dependence on external factors: directors, troupe leaders, producers, financiers, institutions and, in certain periods, political or party networks. His professional survival, visibility and career continuity have rarely been the result of an exclusively meritocratic judgment, but often the product of protection networks, informal agreements and relationships of dependence.

Sex power in the theatre has always been manifested under the guise of “protection”. Providing roles, joining troupes, maintaining a position or preventing professional exclusion were often accompanied by implicit or explicit sexual demands. This protection appeared as a benefit; not as brute force, but as a necessary condition for survival in a harsh and competitive market. Power functioned paternalistically: the powerful appeared as a protector, while in reality it established a regime of dependence where refusal was tantamount to punishment.

Over time, political or party protection has been an additional factor of professional security. From the 19th century to the present, access to powerful political networks has provided the actor not only with opportunities and immunity, but also with networks of influence that link the career to protective frameworks. However, this protection did not negate sex power; in some cases, the so-called “backs” covered up or reinforced forms of sexual exploitation, making it invisible and difficult to record.

The theatre, due to the nature of the work, becomes a particularly easy space for desire. Some theatre people boldly observe that the theatre is a “space of desire”. The stage presence, charm and expressiveness of the actor are transformed into a “product”, which is exploited not only for artistic success but also for the exercise of power. The exploitation of experienced actors together with younger ones, particularly attractive at the beginning of their careers, creates poles of attraction within the market, which can become tools of negotiation and a means of retention or rejection in the job market. Stage charm, when linked to power relations, is incorporated into the very structure of the space’s operation and makes the actor a subject of double – artistic and personal – exposure.

As Diderot observed, the theater has always been a refuge and not a choice. That is why people on the social margins, socially outcasts or unaccepted, have taken refuge in it over time. This dimension explains, in part, why the theater space has concentrated both artistic creativity and phenomena of social vulnerability. The actor's need to find a space for expression and protection, combined with political and social power, creates fields where the rules of the market's operation become completely flexible or even invisible.

The actor's long-term exposure to sex power and professional dependence may explain why society treated him for centuries in a demeaning and marginalizing manner. The moral degradation, social isolation and his transformation into a "social outcast" are linked to the structure of dependence in which he found himself. The need for protection and dependence on powerful factors made the actor an easy "protected" figure, while at the same time delegitimizing him socially. This historical condition created a vicious circle: social denigration reinforced exploitation, and continued exploitation reproduced moral and social marginalization.

The search for freedom and expression in the theater, under the above conditions, often turns into promiscuity. The actor's need to find a space for expression and protection, the concentration of power and charm in a few hands, as well as the perennial political or party protection, create fields where the violation of boundaries and sexual exploitation become easier and harder to perceive.

Incidents such as the public questioning of actors by journalists whether they had to submit to sexual demands to secure a role demonstrate how deeply sexuality has been integrated into the perception of the space and the daily functioning of the career. The theater, thus, is not only a field of artistic creation, but also a space where personal choices and bodily integrity are constantly negotiated.

However, the actor does not always remain just a victim. When he becomes established, he gains power, recognition and the ability to make choices, and then he can himself become a carrier of sex power, influencing the career or professional path of others. This transformation highlights that sex power is not just a personal issue or an isolated exploitation, but an integrated element of the structure of the field and the functioning of the free professional community. The experience of the victim becomes a tool of power, reproducing the vicious cycle of dependence, exploitation and devaluation.

The artistic exhibition, which requires physical and emotional commitment, was often used as an alibi for the violation of boundaries, making sex power an organic element of the functioning of the space. The recent public emergence of complaints does not constitute a break with a “pure” past, but a deconstruction of a long-standing regime of silence and fear, in which protection, political power, stage charm and sexual dependence constituted a single network of power. The actor - that is, the human being, when we talk about the actor we are talking about the human being - was not simply the victim of isolated deviations, but the subject of a system that determined his professional fate and his place in society, and at the same time the bearer of mechanisms of power when it was established.