22 Ιουνίου 2019

Καθαρτικός "Οιδίπους"!/Cathartic "Oedipus"!

Δοκίμιο αρ. 30



Το ταμπλό με τις καρέκλες!



Ανηφορίζοντας για το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, το απόγευμα της Παρασκευής (21/6), είδα ένα μικρό σύνολο ανθρώπων, μια ομήγυρη, στα παρασκήνια. Ήταν ο κορυφαίος σκηνοθέτης του κόσμου Μπομπ Γουίλσον με μια παρέα… Η αδελφή μου δεν τον αναγνώρισε αμέσως και, όταν της πρότεινα να πάμε να χαιρετήσουμε τον Μπομπ, απάντησε: «Δεν είναι αυτός. Κάποιος πολιτικός είναι». «Αυτός είναι» επέμεινα. Αυτός ήταν, ο ίδιος, με σκούρο κοστούμι, λευκό πουκάμισο, χωρίς γραβάτα, χωρίς ηλικία, αιώνιος νέος, ολοζώντανος θρύλος, με διαπεραστικό βλέμμα. Τον καλωσόρισα κι εγώ και βγήκαμε σε αναμνηστική φωτογραφία! Μια ανθρώπινη στιγμή!
Προηγουμένως, είχα συναντήσει στο εστιατόριο-εντευκτήριο του θεάτρου τη δασκάλα μου, την Ελένη Βαροπούλου με τον σύζυγό της, Χανς! Η Ελένη δεν είχε το γνωστό κόκκινο του χαλκού στα μαλλιά της, τα οποία μού φάνηκαν πιο πυκνά από ποτέ: προφανώς είχαν ξεκουραστεί από τις αλλεπάλληλες βαφές. Αλλά δεν μιλήσαμε για… τρίχες! Παρά τα χρόνια της, με θυμήθηκε. Την ευχαρίστησα ακόμη μία φορά για όλα όσα μας είχε μεταδώσει και κυρίως για το δώρο της ατόφιας θεατρολογικής προσέγγισης! Δεν ξέχασα να της εκφράσω τον θυμό μου που τα θεατρολογικά τμήματα της Ελλάδας είναι γεμάτα φιλολόγους… Κούνησε το κεφάλι, και την άφησα ήσυχη να περιποιείται τον γερασμένο σύζυγό της… Πρέπει να πω ότι μου φάνηκε ανανεωμένη, γεμάτη φρεσκάδα! Χαρά στο κουράγιο της, σκέφτηκα, που παρακολουθεί ακόμα τα θεατρικά πράγματα εκ του σύνεγγυς!
Η παράσταση του «Οιδίποδα» του Γουίλσον άρχισε μ’ ένα προοίμιο, όπως συμβαίνει στην αρχαιοελληνική επική ποίηση. Υπογραμμίζω τη φράση «Οιδίπους του Γουίλσον», όχι μόνο επειδή αναγραφόταν έτσι στη μπροσούρα, αλλά επειδή ήταν ο κατά Γουίλσον Οιδίπους και όχι η πασίγνωστη τραγωδία του Σοφοκλή. Στο προοίμιο είδαμε τον Οιδίποδα να πορεύεται προς το κεντρικό σφαιρικό φως της σκηνικής πρόσοψης, η ένταση του οποίου αυξανόταν καθ’ όσον ο ήρωας -μ’ ένα καλάμι και μια ρίζα στα χέρια- το πλησίαζε ολοένα και περισσότερο. Ήταν το φως της γνώσης και άρα μια πορεία του Ανθρώπου προς τη Γνώση. Ο Οιδίπους είναι ο Άνθρωπος που θέλει να γνωρίζει!
Έχει σημασία ότι ο σκηνοθέτης τοποθέτησε το σκηνικό των δύο οθονών στη σκηνική πρόσοψη, ανάμεσα στα ερείπια με τις αρχαίες πέτρες. Εκεί που βρισκόταν η αρχαία σκηνή, στο ίδιο ακριβώς σημείο ήταν και η σύγχρονη της παράστασης, ένας δρόμος, ένα πέρασμα που οριοθετούνταν από δύο παράλληλες φωτεινές γραμμές: η Οδός Οιδίποδος! Εκεί πέρασαν, εκτέθηκαν, στήθηκαν, αναπαραστάθηκαν, στατικά ή κινούμενα, τα πρόσωπα και τα γεγονότα του μύθου.
Ένα μεγάλο μέρος της παράλληλης αφήγησης ανέλαβε η Λυδία Κονιόρδου, που μετά την πολιτική της λοξοδρόμηση βρήκε πάλι τον σωστό δρόμο, προς την ορχήστρα... Τώρα έμοιαζε περισσότερο με στατικό αρχαίο ραψωδό και Σίτε του θεάτρου Νο. Πράγματι, ο Γουίλσον έδειξε ότι γνωρίζει πολύ καλά την αρχαία ελληνική ποίηση και μάλιστα ανέδειξε με υποδειγματικό τρόπο το επικό στοιχείο, που είναι πλέον και θεμέλιο του δικού του θεάτρου. Έτσι η συνάντησή του με τον αρχαίο μας πολιτισμό πέτυχε. Αλλά μη νομίσει κάποιος ότι μας παρουσίασε καμιά αρχαιολογία! Απεναντίας, χρησιμοποίησε τα πάγια χαρακτηριστικά του πολυσύνθετου θεάτρου του για να μας δώσει μια σύγχρονη ανάγνωση του μύθου του Οιδίποδα. Οφείλω να πω ότι ο Γουίλσον χρησιμοποίησε το αρχαίο θέατρο με τρόπο άξιο προς μίμηση, μας σύστησε το θέατρό μας από την αρχή και ανέδειξε τις εκπληκτικές δυνατότητές του! Και να σκεφτεί κάποιος ότι αρκετοί απορούσαν: μα πώς θα λειτουργήσει η εικαστική δουλειά του στο αρχαίο θέατρο, όταν συνήθως προορίζεται για ιταλική σκηνή και άρα προβλέπει μια μετωπική σχέση με τους θεατές; Η απάντηση δόθηκε πιο πάνω.
Μεγάλο πλεονέκτημα της παράστασης ήταν και η ευσύνοπτη διάρκειά της! Μία ώρα και ένα τέταρτο! Καμία σχέση με τις πολύωρες όπερές του που δοκίμαζαν τα όρια των αντοχών τού θεατή. Σε γενικές γραμμές, ο Γουΐλσον χειρίστηκε τον μύθο του Οιδίποδα με τα θεατρικά και ευρύτερα καλλιτεχνικά του μέσα έτσι, ώστε απέδειξε πως είναι ίσως ο καταλληλότερος τρόπος προσέγγισης και ανάγνωσης των μύθων σε θεατρικές συνθήκες.
Από τις περίφημες σκηνές-ταμπλό βιβάν του επιλέγω να ξεχωρίσω αυτή με τις καρέκλες και τη μακρόσυρτη κατατονική τιράντα της Ιοκάστης-Άνγκελα Βίνκλερ. Ο χορός γέμισε τη σκηνή καρέκλες με τον συνήθη τελετουργικό, υπνωτιστικό τρόπο τού Γουίλσον, τοποθετώντας τις μετωπικά στο κοινό. Είχα την εντύπωση πως έβλεπα έναν καρκίνο να πολλαπλασιάζεται και να κάνει μετάσταση σε όλα τα σημεία της Οδού Οιδίποδος. Δεξιά, η Άνγκελα-Ιοκάστη, με μπλε φόρεμα, καθισμένη, εκφωνούσε έναν μεγάλο μονόλογο στα Γερμανικά με καταθλιπτικό ύφος! Όταν η σκηνή γέμισε καρέκλες, ο Οιδίπους τις σκόρπισε, τις διέλυσε, σε δύο φάσεις! Ήταν μια εκτόνωση που με άγγιξε βαθύτατα και μπορώ να πω πως ήταν από τις λίγες φορές που αντέδρασα όπως σε αθλητικό αγώνα. Τολμώ να πω ότι η σκηνή λειτούργησε καθαρτικά, ιδίως όταν ο Οιδίπους σήκωσε καρέκλα και απείλησε να χτυπήσει την Άνγκελα-Ιοκάστη! Ο Γουίλσον κατόρθωσε λοιπόν και αυτό: να επιστρέψει στο θέατρό μας την καθαρτική του λειτουργία, που εδώ και δεκαετίες αναζητούμε απελπισμένα στις παραστάσεις της Επιδαύρου! Το χειροκρότημα δεν είναι αρκετό για να τον ευχαριστήσουμε!
Τη διάλυση του τοπίου με τις καρέκλες ακολούθησε η είσοδος μεγάλων καφέ τσαλακωμένων χαρτιών πάνω στις σκόρπιες καρέκλες: με αυτά εισήλθαν κουκουλωμένα τα μέλη του Χορού! Η μνήμη έπαιξε κι εδώ ένα παιχνίδι συνειρμών για να μπορέσει να αποκωδικοποιήσει και να συσχετίσει. Μην είναι οι πλαγιές του Κιθαιρώνα χωρίς τους κάμπους; Έτσι όπως τα εναπόθεσαν, σκόρπια, με τίποτα δεν μπόρεσα να αποβάλω την εντύπωση μιας τεράστιας κομματιασμένης κουράδας στην Οδό Οιδίποδος που κι αυτή λειτούργησε στην κυριολεξία καθαρτικά, σα να είχε λήξει μια μεγάλη περίοδος θεατρικής δυσκοιλιότητας! Αμήν!




June 22, 2019

Cathartic "Oedipus"!

Essay No. 30


Going up to the ancient theater of Epidaurus, on Friday afternoon (21/6), I saw a small group of people behind the scenes. It was the world's leading director Robert Wilson with a company... My sister didn't recognize him immediately and, when I suggested we go and say "hi" to Bob, she replied, “That's not him. Someone is a politician." "He is," I insisted. He was, himself, in a dark suit, white shirt, no tie, no age, eternally young, a living legend, with a piercing gaze. I also welcomed him and we took a commemorative photo! A human moment!
Previously, I had met my teacher Eleni Varopoulou with her husband, Hans-Thies Lehman, at the theatre's restaurant! Eleni did not have the familiar copper red in her hair, which seemed to me thicker than ever: it had obviously rested from the successive dyeings. But we didn't talk about… hair! Despite her age, she remembered me. I thanked her once again for everything she had imparted to us, and above all for the gift of the infallible theatrological approach! I did not forget to express to her my anger that the theater studies departments of Greece are full of philologists... She shook her head, and I left her alone to take care of her aging husband... I must say she seemed renewed, full of freshness! Good on her guts, I thought, for still keeping a close eye on the theatrical stuff!
Wilson's "Oedipus" began with a prologue, as happens in ancient Greek epic poetry. I underline the phrase "Wilson's Oedipus", not only because it was written that way in the brochure, but because it was Wilson's "Oedipus" and not the well-known tragedy by Sophocles. In the prologue, we saw Oedipus walking towards the central spherical light of the stage facade, the intensity of which increased as the hero -with a reed and a root in his hands- got closer and closer to it. It was the Light of Knowledge and therefore a path of Man towards Knowledge. Oedipus is the Man who wants to know!
It is significant that the director placed the scenery of the two screens on the stage facade, among the ruins of the ancient stones. Where the ancient scene was located, in the exact same spot was the modern stage of the spectacle, a road, a passage delimited by two parallel bright lines: the Oedipus Street! There, the figures and events of the myth passed, were exposed, set up, represented, static or moving.
A large part of the parallel narration was undertaken by Lydia Koniordou, who after her political detour found the right path again, towards the orchestra... Now she was more like a static ancient rhapsode and Site of Japanese classical theater No. Indeed, Wilson showed that he knows a lot well the ancient Greek poetry and in fact highlighted in an exemplary way the epic element, which is now also the foundation of his own theater. Thus his meeting with our ancient civilization succeeded. But let no one think that he presented us with any archaeology! Instead, he used the constant features of his complex theater to give us a modern reading of the Oedipus myth. I must say that Wilson used the ancient theater in a way worthy of emulation, introduced us to our theater from the ground up and showed its amazing potential! And to think that many were wondering: how will his visual art work in the ancient theater, when it is usually intended for the Italian stage and therefore foresees a frontal relationship with the spectators? The answer was given above.
A big advantage of the show was its short duration! An hour and a quarter! Nothing to do with his long operas that tested the limits of the viewer's endurance. In general, Wilson handled the myth of Oedipus with its theatrical and wider artistic means in such a way that it proved to be perhaps the most suitable way of approaching and reading the myths in theatrical conditions.
From his famous tableau-vivant scenes, I choose to single out the one with the chairs and the long catatonic monologue of Jocasta-Angela Winkler. The Chorus filled the stage with chairs in Wilson's usual ritualistic, hypnotic fashion, placing them facing the audience. I had the impression that I was watching a cancer multiplying and metastasizing in all parts of the Oedipus Path. On the right, Angela-Jocasta, in a blue dress, seated, uttering a long monologue in German in a depressing tone! When the stage was filled with chairs, Oedipus scattered them, broke them up, in two phases! It was a relief that touched me deeply, and I can say that it was one of the few times I reacted like in a sports match. I dare say the scene worked cathartically, especially when Oedipus picked up a chair and threatened to hit Angela-Jocasta! So Wilson succeeded in this too: to return to our theater its cathartic function, which for decades we have been desperately looking for in the performances of Epidaurus! Applause is not enough to thank him!
The dissolution of the scenery with the chairs was followed by the entrance of large brown crumpled papers upon the scattered chairs: with these the members of the Chorus entered cloaked! Memory here too played a game of associations to be able to decode and relate. Are not the slopes of Cithaeron without the plains? The way they were deposited, scattered, I could not at all shake the impression of a huge fragmented shit on the Oedipus Street which also literally acted as a cathartic, as if a long period of theatrical constipation had ended! Amen!

18 Μαρτίου 2019

NDT1

Δοκίμιο αρ. 29





ΤΟ NDT1, δηλαδή η ομάδα των ώριμων χορευτών/περφόρμερ του Ολλανδικού Χοροθεάτρου της Χάγης, συγκαταλέγεται σταθερά εδώ και χρόνια στα δέκα καλύτερα συγκροτήματα του κόσμου! Αυτό σημαίνει ότι έχει καταστεί το απόλυτο “brand-name” στη συνείδηση του παγκόσμιου κοινού, συνώνυμο της τεχνικής virtuosité και της ποιοτικής σωματικότητας στον σύγχρονο (έντεχνο) χορό.

Η τεχνική αρτιότητα των χορευτών του NDT1 εγγυάται ακρίβεια και ευστοχία στην έκφραση και στην κίνηση, γι’ αυτό και η γνωστή χορογράφος Crystal Pite, εξωτερική συνεργάτιδα του σχήματος -η οποία εμπνέεται κυρίως από τους χορευτές για να αφηγηθεί ιστορίες- επιτυγχάνει να επικοινωνεί αποτελεσματικά με τους θεατές. Και πώς άλλωστε να μη θεωρεί τον χορευτή ως συνδημιουργό της χορογραφίας, όταν η ίδια προέρχεται από την «παράδοση» του Forsythe! Η Pite λοιπόν βασίζεται στα ποιοτικά στοιχεία των βιρτουόζων χορευτών του Ολλανδικού Χοροθεάτρου προκειμένου να προσδώσει κρυστάλλινη καθαρότητα στο κινητικό της λεξιλόγιο. Συνήθως λειτουργεί σε ένα θεατρικό επίπεδο και δεν απορρίπτει αφηγηματικότητα και δραματικότητα, που είναι προϋποθέσεις καλής επικοινωνίας και σε ένα μη αισθητηριακό επίπεδο. Η μέθοδός της είναι κάτι παραπάνω από εμφανής στο «Statement”, ακόμη ένα κομμάτι που έφτιαξε για το NDT1. Το ονομάζει εναλλακτικά «σπουδή στη σύγκρουση», καθότι το ενδιαφέρον της για την κεντρική αυτή έννοια του δράματος, παρότι δεν έχει αυτοβιογραφικές καταβολές, επιδρά καταλυτικά σε όλο της το έργο μαζί με τις έννοιες του σκότους και της βίας. Στο “Statement” η θεατρικότητα συνίσταται στην οπτικοακουστική χρήση του κειμένου που έγραψε ο ηθοποιός και συγγραφέας Jonathon Young. Πιο συγκεκριμένα, ακούμε τους τέσσερις ηθοποιούς Meg Roe, Andrew Wheeler, Colleen Wheeler και τον ίδιο τον συγγραφέα να εκφωνούν τον διάλογο και ταυτόχρονα βλέπουμε ισάριθμους χορευτές του NDT1, τους Jon Bond, Aram Hasler, Rena Narumi και Roger Van Der Poel να επιτελούν το κινητικό κείμενο. Φωνές και σώματα ταυτίζονται με θαυμαστή ακρίβεια! Κανένας ηθοποιός δε θα μπορούσε να σωματοποιήσει με την τελειότητα αυτή τον διάλογο, όπως κανένας χορευτής δε θα μπορούσε να αποδώσει με φωνητική τελειότητα το αντίστοιχο της κίνησής του. Συνεπώς, οι οκτώ συντελεστές κομίζουν στην παράσταση ό,τι καλύτερο διαθέτουν κι εμείς εισπράττουμε την τέλεια συνάντηση δραματικού λόγου και κίνησης, την τέλεια ισορροπία ανάμεσα σε θέατρο και χορό! Είναι δηλαδή σαν οι χορευτές να μεταφράζουν ταυτόχρονα και πειστικά τον δραματικό λόγο στον δικό τους κώδικα. Το ζητούμενο του χοροθεατρικού κειμένου είναι μια δήλωση (πρβλ. με τίτλο του κομματιού) και, παρότι κάθε επιτέλεση γύρω, πάνω και κάτω από το κεντρικό τραπέζι του Jay Gower Taylor είναι μια σαφής φωνητική/σωματική δήλωση, μένουμε με την εντύπωση ότι αυτή η δήλωση αναζητείται διαρκώς με αποτέλεσμα τη σύγκρουση. Η διαπραγμάτευση κουβαλάει πολιτικές διαστάσεις και η σύγχυση οργανώνεται πολύ καλά. Φαίνεται κάπως αντιφατικό, αλλά με όλη αυτή τη σαφήνεια του οπτικοακουστικού κειμένου εξακολουθεί να υπάρχει κάτι χαοτικό στην επικοινωνία τόσο μεταξύ των χορευτών όσο και μεταξύ χορευτών και θεατών. Η Pite δεν προσφέρει την ίδια κρυστάλλινη καθαρότητα στο επίπεδο της νοηματοδότησης εσκεμμένα. Δεν καταλαβαίνουμε για ποια δήλωση πρόκειται. Αυτό που αντιλαμβανόμαστε είναι ότι η κατάσταση έχει αλλάξει και οι χορευτές πρέπει να προβούν σε μια δήλωση που να καθιστά σαφές ότι αυτενεργούν, ότι δηλαδή δεν ενεργούν υπό τις εντολές κάποιων «από ψηλά». Όσο εύκολα προσλαμβάνουμε την ταύτιση φωνής και σώματος άλλο τόσο εύκολα βλέπουμε το κομμάτι σαν ένα μαθηματικό τύπο για κάθε παρόμοια πολιτική διαπραγμάτευση! Η ασάφεια δηλώνεται σαφέστατα… Οι σκοτεινοί φωτισμοί του Tom Visser και το ηχητικό σύμπαν του Owen Belton συμφωνούν με τους λοιπούς συντελεστές. Τα κοστούμια που επέλεξαν η χορογράφος και η Joke Visser δείχνουν μετωνυμικά έναν αναγνωρίσιμο γραφειοκρατικό κόσμο του παρόντος.

Ενώ η Pite αξιοποιεί άριστα κάθε εκφραστική δυνατότητα των χορευτών του NDT1 χωρίς αυτοβιογραφική αναφορά, το μόνιμο χορογραφικό ζεύγος του σχήματος Sol León και Paul Lightfoot -από το 2012 καλλιτεχνική σύμβουλος η πρώτη και από το 2011 καλλιτεχνικός διευθυντής του συγκροτήματος ο δεύτερος- δημιουργούν με υλικό από την προσωπική ζωή τους! Ωστόσο, δηλώνουν κατηγορηματικά με μία φωνή ότι δεν έχουν κανένα αυτοβιογραφικό κίνητρο. Σε αντίθεση πάλι με την Pite, απορρίπτουν την αφηγηματικότητα, πάλι όμως χωρίς να γίνονται εντελώς αφηρημένοι! Έτσι, ρίχνουν όλο το βάρος στη συναισθηματική επίδραση της χορογραφίας τόσο στους χορευτές όσο και στους θεατές. Το κοινό στοιχείο είναι ότι και εδώ οι χορευτές συνδημιουργούν τη χορογραφία, η οποία είναι αποτέλεσμα της συναισθηματικής χημείας τους με τους χορογράφους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το κομμάτι “Stop-Motion” του 2014 που γνωρίζει μεγάλη απήχηση έως αυτή τη στιγμή. Σύμφωνα με τα όσα δηλώνει το χορογραφικό ζεύγος και ιδίως η León, καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για καλλιτεχνική έκφραση μιας διαμαρτυρίας ή, καλύτερα, για μια ωραία καλλιτεχνική απάντηση σε πρόκληση! Όταν τους ανακοίνωσαν πως θα γκρεμίσουν τις εγκαταστάσεις του σχήματος στη Χάγη για να οικοδομήσουν καινούριο κτήριο, ο Lightfoot, αν και Άγγλος, ήθελε να… ανεβεί στα κεραμίδια! Η León, αν και Ισπανίδα, τον συγκράτησε και τον παρότρυνε να απαντήσει μαζί της με την τέχνη τους. Έτσι προέκυψε το “Stop-Motion”, ένα κομμάτι «για την καταστροφή». Το ζεύγος βιντεοσκοπεί την 16χρονη κόρη τους Saura και προβάλλει στο φόντο της σκηνής ζωντανά πορτρέτα της! Οι Joke Visser και Hermien Hollander ντύνουν τη Saura σαν ηλικιωμένη με ένα πένθιμο, παλιομοδίτικο μαύρο φόρεμα με τεράστια ουρά. Μια χορεύτρια εμφανίζεται στη σκηνή με το ίδιο φόρεμα και του δίνει ζωή και κίνηση! Το αλεύρι στη σκηνή χρησιμεύει για τη σημείωση τόσο της έννοιας της σκόνης του χρόνου όσο και της κατεδάφισης. Σε άλλη βιντεοπροβολή, ένα πουλί φτερουγίζει, φεύγει. Οι χορογράφοι μάς λένε ότι είναι μια μεταφορά για τη Saura που ετοιμάζεται να ανοίξει τα φτερά της! Στο φινάλε, η μαύρη κουρτίνα του φόντου αίρεται και φαίνονται τα σπλάχνα του θεάτρου. Η χορογραφία καταλήγει σε ακινησία. Κι αν ο θεατής δε γνωρίζει το βιωματικό υπόβαθρο της δημιουργίας, πώς μπορεί να καταλάβει τι γίνεται; Οι χορογράφοι θεωρούν ότι δεν είναι απαραίτητο να έχουν αυτή τη γνώση οι θεατές για να αισθανθούν ότι το κομμάτι είναι ένας αποχαιρετισμός, μια χοροθεατρική ελεγεία λύπης και απόγνωσης. Ο θεατής μπορεί να βρει τα πατήματά του αντλώντας από τα δικά του βιώματα κι αναμνήσεις, όπως συνήθως γίνεται όταν είναι αντιμέτωπος με την αφαίρεση και την αποσπασματικότητα. Στο επίπεδο της χορογραφίας, τα πράγματα είναι βατά, αφού η χορογραφική γλώσσα που χρησιμοποιούν León και Lightfoot είναι πια εγκατεστημένη, προϊόν του πολύχρονου καλλιτεχνικού και προσωπικού διαλόγου τους! Τα αριστοτεχνικά ντεβελοπέ περισσεύουν, όπως και η επιδεικτική δεξιοτεχνία! Τίποτα όμως δεν μπορεί να επισκιάσει την αντίθεση που δημιουργείται ανάμεσα στα σώματα που χορεύουν και στα ακίνητα σώματα, ανάμεσα στο στοπ και την κίνηση. Τίποτα δεν μπορεί να μετριάσει το οπτικό αποτύπωμα από τα μεγάλα «πυροβόλα» φώτα του Tom Bevoort  που παρακολουθούν τα ντουέτα μες στο σκοτάδι!

03 Ιανουαρίου 2019

Για την Πίνα

Δοκίμιο αρ. 28



Η Πίνα Μπάους στο "Καφέ Μίλερ" δια χειρός μου!
Ακριλικά σε πάνελ καμβά. 



Ο θάνατος της Πίνα Μπάους από καρκίνο το 2009 σκόρπισε τη θλίψη στον κόσμο των παραστατικών τεχνών και ειδικά στους φανατικούς ακόλουθούς της, σε όλους αυτούς που τη λατρέψαμε μέσα από την ευτυχή γνωριμία με την τέχνη της. Διότι η Πίνα είχε έναν μοναδικό τρόπο να μεταγγίζει τη ζωή στη σκηνή. Σε αυτήν οφείλεται εν πολλοίς και η καθιέρωση της νέας μορφής του χοροθεάτρου. Φτάνει στο σημείο κάποιος να πει πως χοροθέατρο και Πίνα Μπάους είναι συνώνυμα. Το σπουδαιότερο είναι ότι με αυτό το πάντρεμα θεατρικών συμβάσεων και χορευτικής τέχνης προκάλεσε αλυσιδωτές εξελίξεις τόσο στη θεατρική τέχνη όσο και στον χορό, απελευθέρωσε νέες δημιουργικές δυνάμεις προς νέες κατευθύνσεις αναζήτησης και καλλιτεχνικής έρευνας. Έκτοτε, δεν πάψαμε να εντοπίζουμε στοιχεία της μεθόδου της, παραπομπές και αναφορές σε μια πλειάδα καλλιτεχνών σε όλο το φάσμα των παραστατικών τεχνών, να μιλάμε για δάνεια, επιδράσεις και αντιγραφές, άλλοτε με θετικό και άλλοτε με αρνητικό πρόσημο…

Τη συνάντησα τον Ιούλιο του 2001 στο Ηρώδειο, μετά από την παράσταση του «1980» κι έμελλε αυτή η συνάντηση να με σημαδέψει για πάντα με μια γλυκόπικρη ανάμνηση, που μου φέρνει ταυτόχρονα χαρά και πόνο. Αλλά... ας τα πάρουμε από την αρχή.

Ανέβηκα στην Αθήνα μόνο για την Πίνα. Με φιλοξένησε η φίλη τότε και συνάδελφος Θεανώ, η οποία είχε φροντίσει και για τα εισιτήρια. Παρ' ότι ήμουν κουρασμένος από τα εξοντωτικά ωράρια στην εφημερίδα όπου εργαζόμουν, δεν υπολόγισα τίποτα. Αψήφησα το πονεμένο σώμα και πρόταξα τη λαχτάρα της ψυχής μου για τη συνάντηση με τη θεά Πίνα. Ήμουν και νεότερος και δεν δίσταζα να δοκιμάζω τις αντοχές μου στη σκηνή του κόσμου σαν τολμηρός περφόρμερ που υπήρξα.

Στην είσοδο του Ηρωδείου, είδα να σουλατσάρουν πολλοί εγχώριοι καλλιτέχνες από κάθε χώρο... Στο κοίλον του Ηρωδείου όμως είδα την Πίνα, διότι για καλή σύμπτωση κάθισα κοντά στο κοντρόλ. Επί τέσσερις ώρες και κάτι, παρακολουθούσα την Πίνα να παρακολουθεί την παράσταση και να διευθύνει με τον τεχνικό μάνατζερ που είχε δίπλα της το δημιούργημά της. Τότε κατάλαβα γιατί είχε τόση σημασία για την Πίνα να μην απουσιάζει από το κοινό των παραστάσεών της: ένιωθε κομμάτι αναπόσπαστο των έργων της! Τα κομμάτια της είχαν τη ζωντανή υπογραφή της! Αλλά τότε δεν σκέφτηκα ποια θα ήταν η τύχη τους στην περίπτωση της απουσίας της, τι θα άλλαζε ακριβώς στην ποιοτική τους σύσταση! Πολύ αργότερα το σκέφτηκα, κι ας μην προτρέχω, διότι η κορυφαία αυτή εμπειρία της ζωής μου μού επιφύλασσε ακόμα μια έκπληξη!

Η παράσταση τελείωσε! Τελείωσε; Ήταν βέβαιο; Είχα καταδυθεί για τα καλά, ψυχή τε και σώματι, στο περιβάλλον της, με την Πίνα δίπλα να οδηγεί. Πρώτη φορά ένιωσα στο θέατρο να σωματοποιώ το θέαμα, να το βιώνω σα να είμαι κομμάτι του οργανικό. Ήταν και η κούραση που με είχε χαλαρώσει κι έκανε το σώμα μου πιο δεκτικό, ώστε να συντονίζεται και να παραδίνεται στο κλίμα της παράστασης. Τότε πάλι, από τη θέση του θεατή, ένιωσα ουσιαστικά τι σημαίνει βιωματική δουλειά στην τέχνη, κατάθεση εμπειρίας, σωματικότητα, τα ένιωσα μέχρι το μεδούλι. Άλλωστε και τα θέματα της παράστασης ήταν απόλυτα συμβατά με την ψυχοσύνθεσή μου. Πώς να μην ταυτιστώ; Η Πίνα σηκώθηκε και μέσα σε πλημμύρα χειροκροτημάτων και επευφημιών πέρασε υπερήφανη και από μπροστά μου για να πάει στη σκηνή και να αποθεωθεί. Την καμάρωσα ζητωκραυγάζοντας. Η παράσταση δεν είχε τελειώσει…

Αποχωρώντας κατενθουσιασμένος και πανευτυχής με τη φίλη μου τη Θεανώ, βλέπαμε τους γνωστούς καλλιτέχνες… Δεν ήταν όμως όλοι ευχαριστημένοι όπως εμείς. Πίσω από τα παρασκήνια, "έπεσα πάνω" στη Νέλλη Σεμιτέκολο, η οποία είχε μια απροσδιόριστη έκφραση στο πρόσωπό της. Της συστήθηκα και ήμουν έτοιμος να την αγκαλιάσω για να εκφράσω την ευτυχία μου. Όμως μια ερώτησή της έπεσε κι αυτή επάνω μου σαν τοίχος: «Σου άρεσε αυτό το πράγμα;». Κουτούλησα με τη μύτη σε μια άλλη πραγματικότητα κι έκανα πίσω. «Βεβαίως», είπα, «αριστούργημα», κι έφυγα περιχαρής. Κάπου εκεί τριγύρω ήταν και η Θεανώ. Κάποια στιγμή, πήρε το μάτι μου γνωστές μορφές του ελληνικού χοροθεάτρου να εκφράζουν τον θαυμασμό τους στην Πίνα. Άρχισα να ψάχνω τη Θεανώ. Για ένα διάστημα χάθηκα. Έχω κενό στη μνήμη. Δεν ξέρω τι έγινε. Πάντως, το νήμα το ξανάπιασα από το σημείο που βρίσκω τη Θεανώ κι αποχωρούμε σε ένα άδειο Ηρώδειο, λες και είχαμε μείνει εκεί μόνοι οι δυο μας. Όλα έγιναν τόσο γρήγορα. Τρομακτικό κενό. Απότομη μετάβαση στο άδειο. Κατεβαίνοντας τις κλίμακες, τι βλέπω; Στο βάθος η Πίνα αναχωρούσε βιαστική με μια κυρία. Συναγερμός! Ο εγκέφαλός μου πήρε στροφές που δεν πρόλαβα να συνειδητοποιήσω. Το σώμα μου δρούσε χωρίς να σκέφτομαι. Ήταν η στιγμή. Άρχισα να τρέχω προς την Πίνα φωνάζοντας δυνατά το όνομά της για να σταματήσει. «Πίνα», «Πίνα»… Τι να έλεγα δηλαδή; «Κυρία Μπάους»; Η Πίνα ήταν πια δική μου. Η παράσταση μου την είχε συστήσει όπως καμία άλλη παράσταση ως τότε και μου την είχε χαρίσει. Η Πίνα σταμάτησε και γύρισε, διότι θα σκέφτηκε πως κάποιος γνωστός της φωνασκούσε. Την πλησίασα και… Ξέχασα όλα τα γερμανικά που ήξερα. Της μίλησα στην αγγλική και της είπα πόσο την είχα αγαπήσει μέσα από το έργο της. Η παράσταση του «1980» δεν είχε τελειώσει. Η Θεανώ μάς κοιτούσε έκπληκτη. Η Πίνα χαμογελούσε με μια γλυκύτητα στο πρόσωπο που δεν θα ξεχάσω ποτέ. Ήταν σαν να γνωριζόμασταν από πάντα. Η παράσταση δεν είχε τελειώσει. Της ζήτησα με όση ευγένεια μπορούσα να επιστρατεύσω να βγούμε σε φωτογραφία. Η στιγμή αυτή δεν έπρεπε να πάει χαμένη. Η συνάντηση αυτή ήταν η συνάντηση της τέχνης με όλο της το νόημα. Ήταν η πιο ζωντανή στιγμή της ζωής μου. Δεν ξέρω πώς είχε έρθει. Δεν το είχα σκεφτεί ή προγραμματίσει ποτέ. Ήταν παιδί της παράστασης. Ήταν κομμάτι της παράστασης. Ήταν 1980! Τότε που σαν παιδάκι έτρεχα στις αλάνες να παίξω γεμάτος αθωότητα και αυθορμητισμό. Η παράσταση είχε αφυπνίσει το σώμα μου το παιδικό! Η Πίνα το κατάλαβε! «Μπορούμε να βγάλουμε μια φωτογραφία;». «Φυσικά»! Αυτό το «φυσικά» της Πίνας με απογείωσε στα σύμπαντα κι έκανε την αδρεναλίνη μου να αναβλύζει! Η Θεανώ ύψωσε τη φωτογραφική της, η Πίνα με κράτησε από τη μέση και η στιγμή πέρασε μέσα από την τρυπούλα με την αστραπιαία λάμψη του φλας. Δεν είχαμε κινητά τότε με φωτογραφική μηχανή. Ύστερα, φωτογράφισα τη Θεανώ με την Πίνα. Ύστερα, αγκαλιαστήκαμε με την Πίνα σαν να ήμασταν συγγενείς που σε λίγο θα χώριζαν. Η παράσταση δεν είχε τελειώσει. Ύστερα φιληθήκαμε σταυρωτά και χωρίσαμε. Η παράσταση δεν είχε τελειώσει. Συνεχιζόταν σαν μια ακόμη τελετουργία, εκεί, στα σκαλιά του Ηρωδείου. Η παράσταση με είχε προετοιμάσει για τη σκηνή αυτή που έμελλε να με σφραγίσει παντοτινά. Ένιωθα περφόρμερ του «1980», αλλά εγώ είχα το προνόμιο να παίζω στη σκηνή με την ίδια την Πίνα και με θεατές δυο φίλες μας. Ήταν κάτι απρόσμενο, ένα θείο δώρο που γέννησε η τέχνη και που ελάχιστοι έχουν την ευαισθησία να αντιληφθούν το νόημά της.

Επιστρέψαμε σπίτι. Έμεναν λίγες ώρες για να ξημερώσει και να επιστρέψω στην Καλαμάτα και στην εφημερίδα. Δεν πήρα το μάτι μου από τη φωτογραφική μηχανή. Η Θεανώ μού υποσχέθηκε πως με την πρώτη ευκαιρία θα εμφάνιζε το φιλμ και θα μου έστελνε τη φωτογραφία! Που βέβαια για μένα ήταν κάτι παραπάνω από μια απλή φωτογραφία. Δεν ξέρω γιατί αυτή η στιγμή πήρε τόσο μεγάλο ύψος στη συνείδησή μου, στη μνήμη μου, στα βιώματά μου. Ίσως το έκανε η Τέχνη. Ίσως η Πίνα. Εγώ ποτέ δεν φανταζόμουν αυτή την ανάταση μέσα στην υπέρτατη υπερβολή της. Δεν κατηγόρησα ποτέ τον εαυτό μου πως έδωσε τόσο υψιπετές νόημα σε κάτι τόσο τετριμμένο ή «φυσικό» -όπως είπε η Πίνα- επειδή πάντοτε διψούσε για μια τόσο μεγάλη συγκίνηση! Απλώς συνέβη. Και το ’χω δύσκολο να την αποκαθηλώσω.

Η Θεανώ μού υποσχέθηκε, την εμπιστεύτηκα, μα τότε δεν φαντάστηκα ότι αυτή η φωτογραφία θα αποκτούσε ακόμη πιο υπερβολικό και πιο μυθικό από το φυσιολογικό νόημα που θα έπρεπε να έχει.... Ένα καλοκαίρι, είπε ότι θα ερχόταν στην Καλαμάτα για το φεστιβάλ χορού μαζί με τη φωτογραφία. Ήρθε με έναν ελκυστικό νέο, χορευτή, και προφασίστηκε πως είχε ξεχάσει τη φωτογραφία στην Αθήνα! Δεν ξέρω πώς άντεξα να κάνω τον αδιάφορο για να μην της έδινα την ηδονή της ικανοποίησης! Έβαλε πολλά ο νους μου! Η Θεανώ με είχε στο χέρι, όμως δεν τολμούσα να εξερευνήσω για τυχόν αντάλλαγμα. Και τι δεν θα ’δινα για να την έχω. ...

Η Θεανώ ακόμα μου στερεί τη φωτογραφία και το φέρω βαρέως. Εκδίκηση; Ποιος ο λόγος; Πήρε φως το φιλμ; Κάηκε η "στάση"; Ίσως δεν θα το μάθω ποτέ, όμως η αιώνια στιγμή θα μείνει για πάντα τυπωμένη στα φύλλα της καρδιάς!